Қоныс қайырымдылық қоры

Әлеуметтік жұмыс: тарихи қалыптасуы және қоғамдық мәні

Әлеуметтік жұмыс қоғамдық өмірдегі құбылыс ретінде 100 жылдан астам уақыт бойы әртүрлі ғылымдардың зерттеу нысаны болып келеді. XIX және XX ғасырлар тоғысында көптеген Еуропа елдерінде (Ұлыбритания, Германия, Нидерланды, Швеция, Франция) және АҚШ-та қайырымдылық ұйымдарымен қатар дамыған кәсіби қызмет ретінде әлеуметтік жұмыс қалыптасты.

Әлеуметтік жұмыстың кәсіби қызметке айналуы қайырымдылықтың дамуына және мұқтаж адамдарға мемлекеттік көмек жүйесінің құрылуына байланысты мүмкін болды. XX ғасыр басындағы осы бетбұрыс адамзаттың маңызды қорытындыға келгенін көрсетті: мұқтаж адамдарға көрсетілетін көмек нәтижелі болуы үшін ол жүйелі әрі кәсіби сипатқа ие болуы керек. Мұндай түсінікке келу үшін мыңдаған жылдар қажет болды.

Қайырымдылықтан кәсібилікке

Ежелден бар қайырымдылық қызметі көбіне мұқтаж адамдарға қайтарымсыз көмек көрсету ретінде түсіндірілді. Бұл іспен айналысқан адамдар, негізінен, моральдық қанағаттанумен шектеліп, арнайы дайындықты қажет етпеді. Көп уақыт бойы мұқтаждарға көмек көрсетуді қоғамның бір бөлігі «артық іс» деп те қабылдаған кезеңдер болды.

Дегенмен дәл осы қайырымдылық тәжірибесі мен мемлекеттік көмектің дамуы әлеуметтік жұмыстың пайда болуына алғышарт жасады. Әлеуметтік заңнама аясында мұқтаждарға қызмет көрсеткен адамдар кейде еңбекақы алмаса да, олардың дайындық деңгейі жоғары болды. Бұл кәсіби стандарттарға сұраныстың күшейгенін білдірді.

Маман даярлау және ұйымдастыру құрылымының қалыптасуы

Әлеуметтік жұмыстың мамандық ретінде қалыптасуы мамандарды даярлаудан басталды. Бұл болашақ әлеуметтік қызметкерлер білім ала алатын арнайы оқу орындарын ашуды талап етті. Келесі қадам — әлеуметтік жұмыстың ұйымдастырушылық құрылымын құру.

Алғашқы әлеуметтік қызметкерлер ұйымдары толыққанды дамымағанымен, қоғам дамуы үшін, сондай-ақ әлеуметтік қызметкерлердің құқықтары мен еңбегінің мойындалуы үшін күресті. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін-ақ әлеуметтік жұмыс көптеген елдердің күнделікті өміріне еніп, мұқтаждарға кәсіби көмектің қажет екенін мойындатқан жаңа қоғамдық танымға айналды деуге болады.

Тарихи шарттар: мәдениет, мемлекет және өндірістік төңкеріс

Әлеуметтік жұмыстың тарихи шарттарын талдағанда, ең алдымен, тамыры тереңге кеткен қайырымдылықты атап өткен жөн. Қайырымдылықтың тарихи формалары оның адам мәдениетінің ажырамас элементі екенін және «Батыс» пен «Шығыс» болып бөлінбейтін әмбебап құндылық екенін көрсетеді. Бүгінде қайырымдылық қоғам өмірінің бір бөлігіне айналып, онсыз адамзаттың келешегін елестету қиын.

Ал мемлекеттік әлеуметтік көмектің дамуы Батыс елдерінде өндірістік төңкеріспен, буржуазиялық қатынастардың орнығуымен, қалалардың өсуімен және әлеуметтік тәуекелдердің күрделенуімен байланысты ынталанды. Осы шарттар негізінде туындаған әлеуметтік жұмыс біртіндеп батыс мәдениетінің институционалдық тәжірибесіне айналды.

Пәнаралық негіз және теориялық ықпалдар

Қазіргі зерттеулерде әлеуметтік жұмыс пәнаралық және интегративті сипатта қарастырылады. Оның дамуына психология мен социология айрықша ықпал етті; сонымен қатар педагогика, психиатрия, антропология, құқық және бірқатар теориялық тұжырымдамалар (мысалы, күнделіктілік теориясы) маңызды рөл атқарады. Әлеуметтік жұмыс қоғамдық құбылыс ретінде пайда болып, кейін нақты әлеуметтік институтқа айналып, күнделікті тәжірибеден ғылыми-теориялық деңгейге көтерілді.

Әлеуметтік қорғау: ұғымдар және мемлекеттік саясат

Қорғалмағандық пен осалдықтың өзара әсерлесуі түрлі кезеңдерге тән. Қорғаусыздық — тәуекелге ұшырағыштық: әл-ауқаттың төмендеуі немесе өмір сапасының нашарлау қаупі осыдан туындайды. Мемлекеттік құжаттарда әлеуметтік бағыттылық, яғни адамның қажеттіліктерін қоғамның жоғары құндылығы деп тану, әлеуметтік саясаттың негізгі өзегіне айналады.

Қоғам, әлеуметтік топ, жеке адам, әлеуметтік мәртебе, әлеуметтік рөл, әлеуметтену, аномия секілді категориялар әлеуметтік жұмыстың теориясы мен практикасының негізін құрайды. Әлеуметтік сала социологиясы, мәдениет социологиясы, гендер социологиясы және әлеуметтік жұмыс социологиясы сияқты бағыттар жаңа қалыптасып келе жатқанымен, тәжірибе үшін маңызы жоғары.

Қазақстандағы әлеуметтік жұмыстың қазіргі дамуы

Соңғы жылдары Қазақстанда әлеуметтік жұмыс практикасы қарқынды дамыды: әлеуметтік қызметкерлерді даярлайтын кәсіби-педагогикалық бағыт күшейіп, әлеуметтік қызмет көрсететін ұйымдардың саны артты. Әлеуметтік жұмыс адамдардың әлеуметтік өмірін талдап, әлеуметтік өзара әрекеттестікті түзету мен жетілдіру тәсілдерін үйретеді. Бұл бағыттағы білім беру пәндерінің қалыптасуына ғылыми сүйемелдеу мен әлеуметтік мониторингтің сенімділігі ерекше қажет.

Әлеуметтік қорғау институты және әлеуметтік жұмыс қоғам үшін маңызды міндет атқарады: тұрақтандыру, социумды сақтау және қалыптасқан қоғамдық қатынастардың үйлесімділігін қамтамасыз ету.

Практика: объектілер, жаңа әдістер және өзекті мәселелер

Әлеуметтік жұмыс — теория ғана емес, адамдардың бір-бірімен өзара әрекеттесу мәдениеті. Алайда әлеуметтік жұмыстың технологиялары мен әдістері кейбір бағыттарда әлі де жеткіліксіз деңгейде. Тәжірибеде әлеуметтік жұмыстың нысандары ретінде жұмыссыздар, босқындар, тұрақты тұратын орны жоқ адамдар және басқа да осал топтар жиі кездеседі.

Қазақстанда әлеуметтік жұмыстың өзекті мәселелерінің бірі — қоғамның құқықтық және азаматтық санасының деңгейі, адамның негізгі құқықтарын сақтау, әлеуметтік қорғау сапасын дәлелді түрде бағалау және әлеуметтік жұмысты маңызды кәсіби іс-әрекет ретінде толық мойындату.

Өмірде орын алатын бақытсыздық, ауру, жұмыссыздық, жанұялық дағдарыстар адамдарды немесе әлеуметтік топтарды сыртқы көмекке жүгінуге мәжбүр етеді. Отбасы ішіндегі ерлі-зайыптылар арасындағы, ата-ана мен бала арасындағы келіспеушіліктер, жасөспірімдердің өтпелі кезеңі, қарттардың мәселелері — әлеуметтік қолдауды қажет ететін жиі жағдайлар. Сондықтан әлеуметтік жұмыс әлемнің барлық елінде түрлі топтар үшін қажет, ал кейбір адамдар үшін ол әлеуетті түрде қажет қызметке айналады.

Парадигмалар және жанжал теориясы

Әлеуметтік жұмыс кәсіби іс-әрекет түрі әрі әлеуметтік институт ретінде берік теориялық негізсіз дами алмайды. Әдебиеттерде әлеуметтік жұмыстың мазмұнын түсіндіретін түрлі тұжырымдамалық тәсілдер ұсынылады. Мысалы, зерттеуші Л. Гусляков әлеуметтік жұмыстың төрт парадигмасын бөліп көрсетеді: радикалды-гуманистік, радикалды-құрылымдық, түсіндірмелік және функционалистік.

Әлеуметтік жұмыс көбіне даулар мен қайшылықтарды реттеуге бағытталған. Чикаго мектебінің өкілі Роберт Парк жанжал бар жерде мінез-құлықтың зерделі әрі саналы болатынын атап көрсеткен. Әлеуметтік жұмыс тәжірибесінде жанжал бірнеше деңгейде қарастырылады:

1. жанжал — әлеуметтік қызметкер үшін берік методологиялық негіз болатын теория;
2. жанжал — орта деңгейдегі теория ретінде практикалық әрекеттерді бағыттайтын құрал;
3. жанжал технологиялары — алдын алу, болжау, шешу және басқару әдістерінің жиынтығы.

Ұзақ уақыт бойы қордаланған қарама-қайшылықтар, әлеуметтік-экономикалық күтулер, криминогендік ахуал және саяси құрылым секілді факторлар әлеуметтік субъектілер арасындағы шашыраңқы қайшылықтарды біріктіріп, социумдағы жанжалдылықты күшейтуі мүмкін. Мұндай жағдайда әлеуметтік саладағы жанжалдар қоғам байланыстарының үзілуіне, әлеуметтік қысымның өсуіне ықпал етеді.

Практикада әлеуметтік қызметкерлер нақты жанжалдармен жұмыс істейді, онда бұзушы әсерлермен қатар конструктивті мүмкіндік те қатар жүреді. Кей зерттеушілер (мысалы, Ю. В. Растов) жанжалдың конструктивті рөлін әлеуметтік шындықтың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады.

Әлеуметтік жұмыс ғылым ретінде: құрылым, әдістер, терминдер

Әлеуметтік жұмыс ғылым ретінде адам қызметінің белгілі бір саласын зерттейді және әлеуметтік мәселелерді шешуге бағытталған мемлекеттік, қоғамдық әрі кәсіби тәжірибені теориялық жүйелейді. Оның маңызды міндеттерінің бірі — түрлі нысандардың әлеуметтік проблемаларын шешудің тиімді әдістері мен технологияларын әзірлеу, сондай-ақ қолданыстағы әдістер мен формаларды талдау.

Әлеуметтік жұмыс табиғи және әлеуметтік ғылымдармен тығыз байланысты: медицинамен байланысы оның пәнаралық сипатын күшейтсе, әлеуметтану, психология, педагогика, құқықтану сияқты салалар әлеуметтік жұмыстың теориялық аппаратын байытады. Қазақстанда әлеуметтік жұмыс ғылымы әлі қалыптасу кезеңінде. Бұл саладағы кәсіби журналдар, ұйымдар, кафедралар және оқулықтар саны — дамудың маңызды көрсеткіштері.

Әрбір ғылым сияқты әлеуметтік жұмыстың да терминологиялық аппараты бар. Қолданылатын ұғымдарды шартты түрде екі топқа бөлуге болады: (1) әлеуметтік жұмысқа ғана тән емес, бірақ онымен тығыз байланысты жалпыәлеуметтік ұғымдар; (2) әлеуметтік жұмыстың нысандары мен бағыттарын сипаттайтын, басқа ғылымдарда да кездесетін, бірақ осы салада ерекше мәнге ие ұғымдар.

Негізгі ұғымдар: әлеуметтік қорғау, қолдау, көмек

Кең мағынада әлеуметтік жұмыс тек осал топтарға ғана емес, жалпы халыққа қатысты әлеуметтік қорғау шараларын да қамтиды. Әлеуметтік көмек көрсету спектрі өте алуан түрлі: қарттар мен мүгедектерге азық-түлік жеткізу, мәдени іс-шаралар ұйымдастыру, әртүрлі бағыттағы күндізгі орталықтар ашу (сауықтыру, спорт, ойын, сондай-ақ ерекше қажеттіліктері бар адамдарға, маскүнемдік пен нашақорлыққа бейім топтарға арналған бағдарламалар).

Әлеуметтік басқару және кәсіби қызметтің анықтамалары

Әлеуметтік қолдау мен қорғаудың ауқымы мемлекеттің әлеуметтік саясатымен айқындалады. Әлеуметтік басқару — қоғамдағы басқару түрлерінің бірі, оның қызметі қоғамдық қатынастарға қатысушылардың әлеуметтік жағдайын реттеу және олардың субъект ретінде дамуын қамтамасыз ету. Әсіресе девианттық мінез-құлықтағы адамдармен, балалармен, қарттармен және осал топтармен жұмыс істеуде әлеуметтік басқарудың мәнін, механизмдерін және негізгі компоненттерін түсіну қажет.

Жаһандану және халықаралық әлеуметтік әрекет

Қазақстан Республикасының халықаралық қауымдастыққа енуі көптеген өркениеттік тәжірибелерді қабылдауға және олардың дамуына мүмкіндік берді. Мемлекетаралық байланыстардың күшеюі дәстүрлі өмір салтына да ықпал етті. Қазіргі кезеңде жаһандану деп аталатын жаңа тарихи кезең қалыптасты: халықаралық ұйымдардың өзара әрекеті артып, әлеуметтік ұйымдар мен олардың ұйымдастырушылары кең ауқымды ынтымақтастыққа бет бұрды.

Әлеуметтік әрекетті түсіндіру үшін, біріншіден, адамдардың өз іс-әрекетіне беретін мағынасын, екіншіден, сол әрекеттің себептік мотивтерін айқындау маңызды. М. Вебердің пікірінше, әлеуметтік әрекеттер ірі әлеуметтік өзгерістерге әкеледі және институттар мен топтардың қызмет сипатына ықпал етеді. Өркениетті елдерде әлеуметтік әрекет, әсіресе қайырымдылық ұйымдары арасындағы өзара байланысты жақсарта отырып, қоғам тұрақтылығына әсер ете бастады.

Осы контексте халықаралық қайырымдылық ұйымдары мен қорларының өзара ықпалы әлеуметтік тұрақтандырудың маңызды факторларының бірі ретінде қарастырылады.