Сапаны басқарудың жапон әдісі
Кіріспе
Соңғы онжылдықта ғылыми-техникалық тұрғыдан дамыған мемлекеттерде өнім сапасын бағалауға арналған сандық әдістер кеңінен қолданыла бастады. Автомобильдерден бастап тұрмыстық тауарларға, тұрғын үй пәтерлерінен бастап күрделі технологиялық жүйелерге дейін — әртүрлі объектілердің сапасын жүйелі түрде талдау өзекті міндетке айналды.
Бүгінде еңбек өнімдерінің алуан түріне қатысты қолданбалы бағыт ретінде сапаны сандық бағалау мәдениеті қалыптасып келеді. Бұл бағыттың өзіне тән зерттеу объектісі (сапаны бағалаудың жалпы принциптері мен әдістері), зерттеу пәні (адам еңбегі нәтижелерінің жиынтығы), математикалық аппараты және техникалық, физиологиялық, социологиялық сипаттағы мәселелері бар.
Негізгі ұғым: квалиметрия
Бұл салааралық бағытты дәл сипаттайтын термин ұзақ уақыт анық қалыптаспады. Терминологияны жүйелеу үшін ежелгі грек және латын тілдері негіз етіліп, «квалиметрия» атауын енгізу ұсынылды:
- qualitas (лат.) — сапа, қасиет; qualis — «қандай?», «сапасы қандай?»
- metreo (гр.) — өлшеу
«Метрео» түбірі халықаралық лексиконда жиі қолданылады, ал «квали» түбірі көптеген тілдерде «сапа» ұғымымен байланысты. Мысалы: ағылшынша quality, испанша cualidad, французша qualité, итальянша qualità, немісше Qualität.
«Квалиметрия» термині қолайлы, өйткені ол әртүрлі тілде сөйлейтін мамандар үшін түсінікті және «сапаны өлшеу» идеясын нақты жеткізеді. Бұл салада екі ұғым ерекше жиі қолданылады: өлшеу және бағалау. Олардың мағыналары бір-біріне ұқсас көрінгенімен, мазмұны бөлек.
Өлшеу
Арнайы техникалық құрал көмегімен тәжірибе жүзінде алынған физикалық шаманың мәнін табу. Бұл анықтама «Метрология. Терминдер мен анықтамалар» қағидасына сәйкес келеді.
Бағалау
Өнімнің сапа деңгейін базалық көрсеткішпен салыстыру арқылы анықталатын сандық қатынас. Көп жағдайда пайыз немесе коэффициент түрінде беріледі.
Өлшеу мен бағалаудың айырмасы: қарапайым мысал
Соңғы тексеру кезінде бетонның сығу беріктігі 250 кг/см² болды делік. Мұндағы 250 — өлшеу нәтижесінде алынған сапа көрсеткіші.
Егер жобалық талап 300 кг/см² болса, онда сапа бағасы:
250 / 300 = 0,83
Егер жобалық талап 200 кг/см² болса, онда сапа бағасы:
250 / 200 = 1,25
Осылайша, бірдей өлшеу нәтижесі (250) әртүрлі базалық деңгеймен салыстырылғанда әртүрлі баға береді. Дегенмен, күнделікті практикада «өлшеу» термині кейде әрі сапа көрсеткішінің сандық мәнін, әрі салыстыру қорытындысын да білдіріп кетеді. Сондықтан ұғымдарды дәл ажырату сапаны басқаруда маңызды.
Сапаны көтерудің өзектілігі
Қазіргі уақытта өнім сапасын көтеру — еліміз үшін ғана емес, шет мемлекеттер үшін де негізгі мәселелердің бірі. Бұл мәселенің маңыздылығы алдағы уақытта өндіргіш күштердің, экономикалық жағдайдың және даму перспективаларының өзгеруіне байланысты одан әрі арта түсетіні анық.
Сапаны жақсарту үшін, ең алдымен, оны сандық түрде анықтай білу қажет. Себебі сандық әдістерді қолдану — қабылданатын басқарушылық шешімдердің дұрыстығын қамтамасыз ететін маңызды алғышарттардың бірі.
Неліктен сапаны дұрыс анықтау қиын?
- Сапаны өнімнің әртүрлі кезеңінде (техникалық тапсырма, жұмыс жобасы, тәжірибелік үлгі, сериялық өндіріс) бірізді әрі дәл бағалау жиі орындалмайды.
- Бұл өнімді нарыққа шығару үдерісін баяулатады, кей жағдайда сатуды мүлде қиындатады.
- Нәтижесінде халық шаруашылығы елеулі шығынға ұшырайды.
Нарықтық бәсеке және сапаның комплекстік бағасы
Нарықтық бәсеке жағдайында компаниялар бәсекелестерінің жетістіктерін мұқият бақылап отырады. Мысалы, қырынуға арналған лезвие шығаратын Gillette фирмасы ұзақ уақыт бойы әлемдік көшбасшылардың бірі саналды. Бәсекелестер жартылай автоматты лезвие магазинын ұсынған кезде, компания ішінде осыған ұқсас жаңалықты тез арада өндіріске енгізу туралы талап күшейді.
Мысалдың мәні
Сапаны қамтамасыз ету бөлімі жаңалықты бағалаған кезде, оның жиынтық әсері салыстырмалы түрде төмен екені анықталды. Сондықтан дәл осы өзгерісті енгізудің маңызы азайған.
Алайда есептеулер компания өнімдерінің басқа көрсеткіштер бойынша бәсекелестерден қалып қоятынын көрсетті. Бұл комплекстік сапа бағасын төмендететін фактор еді. Демек, ұйым үшін шешуші мәселе — бір ғана жаңалықты қуу емес, сапаның әлсіз тұстарын дәл тауып, сол көрсеткіштерді жүйелі жақсарту.
Баға құру және сапаны өлшеудің қажеттілігі
Өнімнің бағасын дұрыс қалыптастыру сапаны объективті бағалаумен тығыз байланысты. Экономистердің көпшілігі баға белгілеу кезінде сапа факторын міндетті түрде ескеру қажет екенін қолдайды. Бірақ бағаның сапаға тәуелділігін анықтау үшін сапаны өлшей білу керек.
Баға табиғаты бойынша сандық формаға ие болғандықтан, баға құрудың практикалық қажеттілігі сапаны бағалаудың ғылыми негізделген комплекстік сандық принциптерін талап етеді. Мұндай бағалау тәсілдерінің маңызы автоматтандырылған жобалау жүйелерінің дамуына байланысты да арта түсті.
Қорытынды ой
Қазіргі кезеңде өнім сапасын бақылауда объективтілікке жету оңай емес: жаппай өндірістің, өнеркәсіптің және тауар алмасудың қарқынды дамуы сапаны дәл өлшеуге қойылатын талапты күшейтті. Соған қарамастан, бүгінгі таңда квалиметрияның толық қалыптасқан, мінсіз теориясы бар деп айту әлі ерте.
Квалиметрия — жас ғылыми бағыт. Оның зерттеу объектісі күрделі әрі ауқымды. Сондықтан бұл бағыттың қалыптасуы, принциптерін нақтылау және сапаны бағалаудың сенімді тәсілдерін дамыту үшін мамандардың жүйелі, бірлескен еңбегі қажет.
Ескерту
Курстық жұмыс көлемі: 22 бет.