Табыс портфелі
Инвестициялық портфель ұғымы және оның мәні
Инвестициялық портфельді қалыптастыру процесінде инвестицияланатын объектілердің жиынтығы таңдалып, инвестициялық қызмет жүзеге асырылады. Қазіргі теорияға сәйкес инвестор қаражатты бір ғана емес, бірнеше инвестициялық объектіге орналастырып, солардың негізінде портфель құра алады. Сондықтан инвестордың мақсатына, тәуекелге төзімділігіне және өтімділік талабына сай келетін объектілерді дұрыс іріктеу мәселесі туындайды.
Портфельдік инвестицияның мәні — жекелеген құралмен қол жеткізу қиын болатын инвестициялық қасиеттерді әр түрлі құралдарды біріктіру арқылы қалыптастыру. Портфельдің құрылымы инвестордың мүддесін көрсетеді және оны құру кезінде тәуекел–табыс арақатынасы тұрғысынан жаңа инвестициялық сапа пайда болады.
Инвестициялық портфель — белгіленген инвестициялық стратегияға сәйкес инвестициялық объектілерге салынған салымдар жиынтығы.
Төмен тәуекел деңгейін, жеткілікті өтімділікті және болжанатын табысты белгілі бір үйлесімде қамтамасыз ету мүмкіндігі артады.
Әр түрлі активтерді біріктіру арқылы тәуекелді объектілер арасында бөлу және жиынтық табысты оңтайландыру.
Портфель құрудың мақсаттары және олардың өзара қайшылығы
Инвестициялық портфельді құрудың негізгі мақсаты — инвестициялық саясатқа сүйене отырып, тиімді әрі тұрақты салымдарды таңдау арқылы жоспарланған нәтижеге жету. Инвестициялық қызметтің бағыты мен ерекшелігіне қарай мақсаттар жүйесі қалыптасады.
Негізгі мақсаттар
- Капиталдың өсуін арттыру.
- Табыстылықты ұлғайту.
- Инвестициялық тәуекелді төмендету.
- Портфельдің қажетті өтімділік деңгейін сақтау.
Қайшылықтар мен шектеулер
Капитал өсімі көбіне ағымдағы табыстың төмендеуімен қатар жүреді.
Табыстың артуы әдетте тәуекелдің жоғарылауына әкеледі.
Қажетті өтімділікке жету үшін жоғары табысты, бірақ өтімділігі төмен құралдарды портфельге қосу шектелуі мүмкін.
Портфельді құру кезінде инвестор әр объектінің қасиеттерін талдап, қабылданған саясат бағытына сай жеке мақсаттарды нақтылайды. Мақсаттардың дұрыс таңдалуы портфель құнына, тәуекел деңгейіне және күтілетін табысқа тікелей әсер етеді.
Инвестициялық портфельдердің жіктелуі
Инвестициялық мақсаттардың, объектілердің және басқару тәсілдерінің әр түрлі болуы портфельдердің алуан түрлілігін қалыптастырады. Экономикалық әдебиетте бұл жіктеулер бірнеше схема арқылы беріледі.
Объектілер түрі бойынша
Инвестициялық портфельді топтау көбіне инвестициялық қызметтің көлемі мен бағытына тәуелді:
- Өндірістік ұйымдар үшін — нақты инвестициялық жобалар портфелі тиімді болуы мүмкін.
- Институционалдық инвесторлар үшін — қаржы құралдары портфелі (бағалы қағаздар және т.б.) басым келеді.
- Аралас портфель — әр түрлі объектілерді біріктіріп, әр түрлі стратегиямен басқаруға мүмкіндік береді.
Мамандану белгісі бойынша
Мамандандырылған портфельдер келесі белгілермен құрылуы мүмкін:
Нарықтық экономика жағдайында компанияның инвестициялық портфелі тек нақты жобалардан ғана емес, бағалы қағаздардан және өзге қаржылық құралдардан (банктік депозиттер, депозиттік сертификаттар және т.б.) тұруы мүмкін.
Банктің инвестициялық портфелі: құрамы
Банктің инвестициялық портфелі әр түрлі бағыттарды қамтуы мүмкін. Әлемдік тәжірибеде инвестициялық портфель заңды немесе жеке тұлғаның иелігіндегі бағалы қағаздар жиынтығы ретінде қарастырылып, біртұтас басқару объектісі ретінде түсіндіріледі. Портфельді құру және оның құрылымын өзгерту кезінде басқарушы тәуекел–пайда қатынасы тұрғысынан жаңа сапаны қалыптастыруға ұмтылады.
Банк портфелінің ықтимал құрамдары
- Инвестициялық жобалар портфелі
- Инвестициялық несие портфелі
- Бағалы қағаздар портфелі
- Үлестер мен пайлар портфелі
- Жылжымайтын мүлік портфелі
- Бағалы металдар мен асыл тастар портфелі
- Басқа да инвестициялық объектілер портфелі
Қорғанысы жоғары портфельдер корпоративтік акциялардан, әр түрлі қамтамасыз ету деңгейі мен тәуекелі бар облигациялардан және бекітілген табыс әкелетін құралдардан тұруы мүмкін. Мұндай құрылым негізгі соманы және ағымдағы түсімдерді жоғалту тәуекелін барынша азайтуға бағытталады.
Бағалы қағаздар портфелі және оның типтері
Бағалы қағаздар портфелі инвесторға минималды тәуекел деңгейі мен талап етілетін табыс тұрақтылығын қамтамасыз етуге арналған құрал ретінде қарастырылады. Портфельдік инвестиция бойынша табыс — портфельге енгізілген бағалы қағаздар жиынтығынан алынатын жиынтық пайда.
Портфель типін анықтайтын қағида
Портфельдің типі оның табыс пен тәуекел арақатынасына негізделген инвестициялық сипаттамасы. Сондай-ақ табыстың қалыптасу көзі маңызды:
Табыстың көзіне қарай негізгі түрлер
- Өсу портфелі — бағасы өсетін компания акцияларынан құралады; дивидендтер әдетте салыстырмалы түрде төмен болады.
- Қарқынды өсу портфелі — жаңа, тез өсетін компаниялар акциялары; тәуекелі жоғары, әлеуетті табысы да жоғары.
- Консервативті өсу портфелі — ірі, танымал компаниялар; бағасы қатты құбылмайды, өсімі тұрақты; капиталды сақтауға бейім.
- Орташа өсу портфелі — агрессивті және консервативті құрамның үйлесімі; орташа өсім мен төменірек тәуекелге ұмтылады.
- Табыс портфелі — жоғары ағымдық табысқа (дивиденд, пайыз) бағытталған; сенімді нарық құралдарына сүйенеді.
- Тұрақты табыс портфелі — жоғары сенімді құралдар; минималды тәуекелде орташа табыс.
- Табысты қағаздар портфелі — жоғары табысты облигациялар мен өзге құралдар; орташа тәуекелде жоғары табысқа ұмтылады.
- Өсу мен табыс портфелі — капитал өсімі мен ағымдық табысты біріктіру арқылы ықтимал төмендеулерді теңгеруге бағытталады.
Өсу мен табыс портфелінің кең тараған ішкі түрлері
Капитал өсімі жағдайында жоғары табыс әкелетін құралдардан құралады. Тәжірибеде мұндай құрылым екі түрлі акцияны (табыстылыққа және капитал өсіміне бағытталған) шығаратын қорлар арқылы кездеседі.
Тек табысты ғана емес, бағалы қағаздармен операциялардан туындайтын тәуекелді де теңгеруді көздейді. Әдетте тез өсетін және жоғары табысты қағаздар белгілі пропорцияда біріктіріледі.
Тәуекел деңгейіне қарай
- Консервативтік
- Қалыпты-агрессивті
- Агрессивті
- Рационалды емес (жүйесіз)
Инвестор типімен байланысы
Портфель объектілері инвестордың қызығушылығына қарай таңдалатындықтан, портфель типі инвестор типімен сәйкес келеді:
Өтімділік және ақша нарығы портфельдері
Инвестициялық портфельдің өтімділігі — портфель құнын айтарлықтай жоғалтпай, оны қысқа уақытта ақша қаражатына айналдыру мүмкіндігі. Бұл міндетті, әдетте, ақша нарығы құралдары бар портфельдер тиімді шешеді.
Ақша нарығы портфельдері
Капиталдың толық сақталуына бағытталады және құрамына ақша қаражаттары мен жоғары өтімді активтер енгізіледі. Сонымен қатар қысқа мерзімді бағалы қағаздар да өтімділікті арттыра алады, өйткені олар ақша нарығында белсенді айналыста болады.
Бағалы қағаздармен жұмыс істеудің кең тараған қағидасы: барлық қаражатты бағалы қағаздарға толық салмай, күтпеген қажеттіліктер үшін бос ақша резервін сақтау керек.
Өтімділігі жоғары өзге портфельдер
- Салықтан босатылған бағалы қағаздар портфелі — көбіне мемлекеттік қарыздық міндеттемелер; капитал сақталуын және жоғары өтімділікті қамтамасыз етеді.
- Мемлекеттік органдар қағаздары портфелі — мемлекеттік және жергілікті қағаздар; табыс көбіне сатып алу мен сату бағасының айырмасы (дисконт) арқылы қалыптасады.
- Салалық портфельдер — әр түрлі өндірістік салалар кәсіпорындарының бағалы қағаздары; мақсатқа сай құралдармен толықтырылуы мүмкін.
Айырбасталатын бағалы қағаздар
Инвестициялау мақсатына қарай портфель құрамына айырбасталатын және артықшылығы бар акциялар, сондай-ақ айырбасталатын облигациялар енгізілуі мүмкін. Мұндай құралдар белгілі кезең ішінде бекітілген бағамен бекітілген жай акциялар санына айырбасталады. Нарық белсенді болған жағдайда (өсу кезеңінде) бұл қосымша табыс алуға мүмкіндік береді.
Эмитенттің орналасуына қарай портфельдер ұлттық, аумақтық және шетелдік бағалы қағаздар портфелі болып та құрылуы мүмкін.
Портфельді қалыптастыру қағидалары және басқару
Портфельдік инвестиция теориялары инвестициялық портфель белгілі қағидаларға сүйеніп құрылуы керектігін көрсетеді. Инвестициялық саясат мақсаты анықталғаннан кейін, нарық конъюнктурасы мен инвестициялық жағдай ескеріліп, портфель жобаланады.
Негізгі қағидалар
- Инвестициялық саясатқа сәйкестік: портфель мақсаттары таңдалған саясатқа сай болуы керек.
- Көлем мен құрылымның негізділігі: өтімділік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету және қаржыландыру көздерін ескеру.
- Табыстылық–тәуекел–өтімділік тепе-теңдігі: ұйымның қаржылық тұрақтылығын сақтайтын оңтайлы деңгей.
- Әртараптандыру: әр түрлі объектілерді біріктіру арқылы тәуекелді бөлу.
- Басқару және мониторинг: табыстылық, тәуекел, өтімділік сияқты сипаттамаларды тұрақты бақылау.
Қалыптастыру логикасы
- Инвестордың мүмкіндіктерін және сыртқы ортаның инвестициялық тартымдылығын бағалау.
- Табыстылық пен өтімділік арқылы қолайлы тәуекел деңгейін талдау.
- Портфельдің негізгі сипаттамаларын саралау: тиімді тәуекел, күтілетін табыс, ықтимал жоғалтулар.
- Ресурстар көлемі мен құрылымын ескере отырып, портфельді оңтайландыру.
- Нақты объектілерді табыстылық–тәуекел–өтімділік арақатынасына қарай іріктеп енгізу.
Нақты инвестициялық жобалар портфелі: ерекшеліктері және Қазақстан контексті
Нақты инвестициялық жобалар портфелі басқа портфельдермен салыстырғанда капиталды көп қажет етеді, тәуекелі жоғары болуы мүмкін және басқару тұрғысынан күрделірек. Сондықтан мұндай портфельді құруда объектілерді таңдау мен оларды басқаруға ерекше жауапкершілік қажет.
Тәуекелді бөлу қағидасы
Қазақстан нарығы қалыптасу жағдайында, инвестициялық жобаларды отандық өндіріске бағыттау кезінде жобаны бөлшектеп талдау маңызды. Жобаны іске асыру барысында тәуекел қарыз алушы, кредитор және басқа қатысушылар арасында әділ бөлінуі тиіс.
Ақпарат көздері
- Аймақ әкімшіліктері жинақтайтын мәліметтер
- Бағдарламалар аясында әзірленген инвестициялық жобалар
- Жекешелендіру жоспарларымен байланысты инвестициялық жобалар
- Ғылыми-зерттеу институттары мен ЖОО жобалары
- Басқа да салалық және аймақтық инвестициялық бастамалар