Ұзақ мерзімді мерзім
Қазақстандағы пайыздық саясатты жетілдіру жолдары
Әлемдік тәжірибеде орталық банк пен коммерциялық банктердің несие нарықтары арасында тұрақты әрі өзара байланыс қалыптасқан. Бұл байланыс елдер бойынша әртүрлі көрінеді: мысалы, Германияда орталық банктің ставкалары коммерциялық банктердің несиелік ставкалары үшін ең жоғары шекті белгілесе, Франция мен Италияда керісінше — ең төменгі шек рөлін атқарады.
Орталық банктің несиелері банк жүйесі үшін маңызды ресурс көзі болғандықтан, пайыздық саясаттың ықпалы жалпы экономикаға тікелей таралады. Қазақстан банк жүйесін реформалау кезеңінде бұл құрал ерекше өзектенді: Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің (ҚРҰБ) резервтері сыртқы күйзелістерге қарсы тұруға жеткіліксіз болды, ал ашық нарықтағы операциялар жеткілікті деңгейде дамымаған еді.
Қазіргі үрдіс: ставка деңгейлерін бақылау сақталғанымен, құралдың рөлі төмендеуде
Бүгінде ақша-кредит саясатының жалпы бағыты ставка деңгейлерін бақылауды сақтайды, алайда бұл құралдың салыстырмалы маңызы біртіндеп азайып келеді. Соған қарамастан, пайыздық саясаттан толық бас тарту мүмкін емес, өйткені оның инфляцияға қарсы ықпалы әлі де жоғары.
Мысалы, АҚШ ресми ставкаларды тікелей белгілеуден бас тартқан елдердің бірі ретінде жиі аталады. Ал Германия, Жапония және Швецияда ресми пайыздық ставка инфляцияны тежеу құралы ғана емес, ұлттық валюта бағамын реттеудің де маңызды тетігі ретінде пайдаланылады.
Әлемдік тәжірибеде пайыздық саясатқа жанама әсер ету шараларына көшу тенденциясы байқалады. Көп жағдайда жанама реттеу пайыздық ставкаларды тікелей белгілеуді банктік резервтер көлеміне ықпал ететін әдістермен алмастыруды көздейді.
Бір елдің тәжірибесін толық көшіру неге әрдайым нәтиже бермейді?
Нарықтық экономикасы дамыған елдер макроэкономикалық реттеу саласында елеулі тәжірибе жинақтаған. Алайда бұл тәжірибені басқа елдерге толық көлемде көшіру әрдайым күтілген нәтижені бермейді. Сондықтан мақсаттар мен құралдарды таңдағанда экономиканың нақты тарихи жағдайы мен институционалдық ерекшеліктерін ескеру қажет.
ҚРҰБ-тың ақша-кредит саясатын іске асырудағы негізгі операциялары
Ақша-кредит саясатын іске асыру мақсатында Қазақстан Ұлттық Банкі мынадай операция түрлерін жүзеге асырады:
- Қарыздар беру (банктерге өтімділік ұсыну).
- Депозиттер қабылдау (артық өтімділікті алу).
- Валюталық интервенциялар.
- Қысқа мерзімді ноталарды шығару.
- Бағалы қағаздарды сатып алу және сату (оның ішінде кері сатып алу құқығымен).
- Коммерциялық вексельдерді қайта есепке алу.
- Басқарма шешімімен өзге операциялар.
Қайта қаржыландыру ставкасы қалай белгіленеді?
ҚРҰБ қайта қаржыландырудың ресми ставкасын ақша нарығының жалпы жай-күйіне, қарыздар бойынша сұраныс пен ұсынысқа, инфляция деңгейіне және инфляциялық болжамдарға сүйене отырып белгілейді. Сондай-ақ, жалпы ақша-кредит саясаты аясында бағалы қағаздарды сатып алу және сату операциялары арқылы нарықтық сыйақы ставкаларына ықпал етеді.
Қабылданған бағдарларға сәйкес, Ұлттық Банк банктердің қарыз алуының жалпы көлемін реттейді әрі қарыз беру мен өтеу тәртібін, талаптарын, түрлерін, мерзімдерін және лимиттерін айқындайды.
Инфляцияға қарсы саясат: құрылымдық теңгерімсіздікті төмендетпей нәтиже болмайды
Қазақстандағы инфляцияға қарсы саясатты экономикадағы диспропорцияны біртіндеп жоймай елестету қиын. Мұндағы басты элемент — қаржыны сауықтыру және ұлттық экономиканы тұрақтандыру, сондай-ақ залалды әрі төмен рентабельді шаруашылық субъектілерінің үлесін қысқарту.
Негізгі қағида
Нәтижеге халық тұтынатын тауарлар бағасын жасанды көтеру арқылы емес, интенсификация және өндіріс тиімділігін арттыру арқылы қол жеткізу қажет.
Шетел несиелерін пайдалану кезінде оларды жоғары қайтарым әкелетін бағыттарға жұмсап, міндеттемелерді уақтылы өтеу маңызды. Шетелдік зерттеушілердің пайымдауынша, Қазақстанда жоғары әлеуеті бар салаларға түсті металлургия, ауыл шаруашылығы, мұнай өңдеу өнеркәсібі, жеңіл өнеркәсіп және туризм жатады. Сондықтан бұл бағыттар басым тәртіппен дамытылуы тиіс.
Сонымен бірге, сыртқы саудамен айналысатын кәсіпорындарды толық валюталық өзін-өзі өтеу қағидатына көшіру қажет. Жалпы алғанда, тұрғындардың өмір деңгейіне әсер ететін инфляцияның жағымсыз салдарын азайту үшін жүйелі шаралар кешенін іске қосу керек.
Қосымшалар: негізгі болжамдар мен көрсеткіштер
Төмендегі кестелер ақша-несие саясатының негізгі индикаторлары мен жекелеген банк көрсеткіштері бойынша ұсынылған деректерді жүйелейді.
Қосымша A — 2004–2006 жылдарға арналған ақша-несие саясаты көрсеткіштерінің болжамы
| Көрсеткіштер | 2003 (бағалау) | 2004 | 2005 | 2006 |
|---|---|---|---|---|
| 1) Инфляция (жылына орташа), % | 6 | 4–6 | 4–6 | 3–5 |
| 2) Қайта қаржыландыру (жыл соңына), % | 7,5 | 6–7 | 5–6,5 | 4,5–6 |
| 3) Алтын-валюта резерві, млн АҚШ долл. | 3008 | 3355 | 3541 | 3673 |
| 3) Резервтер өзгерісі, % | 16 | 11,5 | 5,5 | 3,7 |
| 4) Ақша базасы, млрд теңге | 207 | 237 | 268 | 304 |
| 4) Ақша базасы өзгерісі, % | 18,1 | 14,8 | 12,9 | 13,9 |
| 5) Ақша массасы, млрд теңге | 707 | 865 | 1008 | 1168 |
| 5) Ақша массасы өзгерісі, % | 22,7 | 22,4 | 16,6 | 15,9 |
| 6) Резиденттердің депозиттері, млрд теңге | 544 | 671 | 788 | 910 |
| 6) Депозиттер өзгерісі, % | 22,3 | 23,3 | 17,4 | 15,5 |
| 7) Экономикаға берілетін несиелер, млрд теңге | 439 | 571 | 718 | 866 |
| 7) Несиелер өзгерісі, % | 58,8 | 30,1 | 25,7 | 20,8 |
| 8) Халықтың теңгедегі мерзімді депозиттерінің орташа мөлшерлемесі, % | 13 | 11,0 | 9,0 | 7,5 |
| 9) Заңды тұлғаларға теңгедегі несиенің орташа мөлшерлемесі, % | 17,5 | 16 | 15 | 13,5 |
Қосымша Ә — 2005–2008 жылдарға арналған макроэкономикалық көрсеткіштердің болжамы
| Көрсеткіштер | 2005 (есеп) | 2006 (болжам) | 2007 | 2008 |
|---|---|---|---|---|
| ЖІӨ, млрд теңге | 7457,1 | 8725 | 9988 | 11459 |
| ЖІӨ-нің нақты өзгеруі (өткен жылға %) | 109,5 | 108,3 | 108,3 | 108,9 |
| ЖІӨ, млрд АҚШ долл. (ресми бағам бойынша) | 56,1 | 68,7 | 78,6 | 90,2 |
| ЖІӨ, млрд АҚШ долл. (сатып алу қабілетінің шамасы бойынша) | 160,7 | 173,9 | 194,2 | 218,1 |
| ЖІӨ жан басына шаққанда, АҚШ долл. (ресми бағам бойынша) | 3703 | 4486 | 5092 | 5799 |
| ЖІӨ жан басына шаққанда, АҚШ долл. (САҚШ бойынша) | 10619 | 11358 | 12571 | 14018 |
| Тұтыну бағалары индексі (жылына орташа), % | 7,6 | 5,7–7,6 | 5–7 | 5–7 |
| Ақша базасы, млрд теңге | 663 | 939 | 1184 | 1416 |
| Ақша массасы, млрд теңге | 2065 | 2789 | 3561 | 4413 |
| Экономиканы монеталандыру деңгейі, % | 27,1 | 32 | 35,7 | 38,5 |
Ескерту: бастапқы мәтіндегі «271» мәні контекст бойынша «27,1%» ретінде түзетілді.
Қосымша Б — АТФ банктің несие беру көрсеткіштерін талдау (2002–2006)
| Көрсеткіш | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 |
|---|---|---|---|---|---|
| Несиелер, млн тг | 17928,4 | 23563,2 | 32778,7 | 52644,6 | 88977,1 |
| — оның ішінде: қысқа мерзімді | 16923,3 | 21015,9 | 25048 | 40013,6 | 59036,5 |
| — оның ішінде: ұзақ мерзімді | 1005,1 | 2547,3 | 7730,7 | 12631 | 29940,6 |
| Қарыздар бойынша берешек, млн тг | 10350,5 | 14232,8 | 26325,1 | 44019,8 | 61155,4 |
| — қысқа мерзімді несиелер бойынша | 5650,5 | 7413,5 | 12604 | 17548,1 | 13951,1 |
| — ұзақ мерзімді несиелер бойынша | 4700 | 6819,3 | 13721,1 | 26471,7 | 24478,7 |
| Несиелер (екінші бөлім деректері), млн тг | 6748,2 | 18776,2 | 65919,5 | 96732,1 | 61183,1 |
| — оның ішінде: қысқа мерзімді | 4320,2 | 14050,1 | 58810,4 | 84852,3 | 47558 |
| — оның ішінде: ұзақ мерзімді | 2428 | 4726,1 | 7109,1 | 11879,8 | 13625,1 |
| Депозиттер, млн тг | 13343,4 | 20888,5 | 21996,9 | 29607,7 | 36112,7 |
| — ұлттық валютада, млн тг | 6614,5 | 8968,1 | 12508,3 | 21916 | 24882,7 |
| — басқа валютада, млн тг | 6728,9 | 11920,4 | 9488,6 | 7691,7 | 11230 |
Дереккөз
«Банки Казахстана», №4, 2007, 7-бет.
Ескерту: бастапқы мәтіндегі АТФ банк кестесінде кейбір жолдар қайталанып немесе белгіленуі түсініксіз берілген. Кесте деректері мазмұны бұзылмай сақталып, атаулары редакциялық түрде біріздендірілді.