Мектепке дейінгі балалардың еңбегі ойынмен тығыз
Мектеп жасына дейінгі бала еңбегінің өзіндік ерекшеліктері
Еңбек үстінде балалар белсенділік, тапқырлық, қайсарлық және нәтижеге жетуге ынталылық танытады. Олар өз шамасына қарай ересектерге қолғабыс жасауға ұмтылады. Бұл ұмтылыс баланың дербестігін, жауапкершілігін және ортақ іске қатыстылық сезімін біртіндеп қалыптастырады.
Педагогикалық ой-пікірдегі еңбек тәрбиесінің орны
Н. К. Крупская балаларды еңбекте біріктіруге ерекше мән берді. Оның пікірінше, балалардың бірлескен жұмысы — ұжымдық еңбектің бастамасы, ал баланың мүмкіндігі мен қабілеті ең алдымен осындай ортақ іс барысында жақсы дамиды. Сонымен қатар ол педагогтарды баланың мүмкіндіктерін, бала еңбегінің ерекшеліктерін және еңбектің ойынмен табиғи байланысын мұқият ескеруге шақырды.
А. С. Макаренко еңбек тәрбиесі туралы еңбектерінде тұрмыстық еңбектің қарапайым түрлерінің маңызды рөлін ашып көрсетті. Дәл осы жұмыстар арқылы баланың мінез-құлқында дербестік, жауапкершілік, өзін-өзі ұйымдастыру, мақсат қоя білу секілді сапалар қалыптасады.
Негізгі ой
Еңбек ете білетін бала еңбек бейнетінің қадірін түсінеді, өзгенің еңбегін құрметтейді, көмекке мұқтаж адамды тез байқайды. Ұжымдық еңбек барысында қатысушылардың өзара жауапкершілігі пайда болып, бір-біріне дұрыс көзқарас қалыптасады.
Макаренко балалар еңбегін ұйымдастыруды біртіндеп күрделендіруді, талап деңгейін жас ерекшелігіне сай көтеруді ұсынды. Сондай-ақ отбасы ішінде тұрақты еңбек міндеттерінің болуы мен ортақ іске қатысуының тәрбиелік маңызын ерекше атап өтті.
Еңбек пен ойынның тығыз байланысы
Байланыстың негізгі формалары
- Ойын ересектердің еңбегін бейнелейді.
- Ойынның өзінде еңбек әрекеттерінің элементтері көрінеді.
- Еңбек қызметі болашақ ойын үшін орындалады (атрибуттар дайындау).
- Ойын әрекеттері еңбек процесіне енгізіледі.
Жас ерекшелігіне сай көрінісі
Мектепке дейінгі кішкентай балалар көбіне нақты еңбек жасамайды: олар «машина айдайды», «тамақ пісіреді» деп елестетіп ойнайды. Бұл кезеңде ең бастысы — ересектер еңбегіне дұрыс көзқарастың қалыптаса бастауы.
Ересектеу балалардың ойындарында еңбекке қажеттілік жиілейді: өз ыдысын жуу, қуыршағын шомылдыру, кірлеген киімін «жуу» сияқты әрекеттер нақты еңбекке итермелейді.
Рөлді дәл бейнелеу үшін керек атрибуттарды (жалауша, фонарик, «ереже», киім бөлшектері) жасау қажеттігі туғанда ойын мен еңбек байланысы айқын көрінеді. Көп жағдайда еңбек пен ойын кезектесіп отырады.
Еңбек әрекетінің психологиялық ерекшелігі: процеске қызығу
Мектепке дейінгі балалардың еңбек іс-әрекетіне тән белгі — процестің өзіне қызығуы. Мысалы, бала өсімдікті суғарған соң қайта су құя береді; әр балаға қасық қойып болған соң екінші рет тағы қоюы мүмкін.
Егер еңбек қызметіне жеткілікті басшылық болмаса, ол ұзақ уақыт «қызық әрекет» деңгейінде қалып қояды. Тәрбиешінің ықпалымен балаларда біртіндеп мақсат қою, алдын ала жоспарлау, ұйымдастыру (керек заттарды дайындау, әрекеттердің ретін белгілеу) және істі нәтижеге дейін жеткізу қабілеттері дами бастайды.
Қоғамға пайдалы нышандар және қамқорлық мәдениеті
«Басқалар үшін» еңбек ету мотиві
Мектепке дейінгі ересек балалардың еңбегінде қоғамға пайдалы бағыт анық көріне бастайды. Егер олар өз әрекетінің басқалар үшін маңызды екенін түсінсе, сырттай тартымсыз көрінетін жұмысқа да ықыласпен қатысады.
Мысалы, педагог жыл бойы ересек топ балаларын сәбилерге қамқорлық жасауға баулиды: олар кіші достарына баруды, киінуді үйретуді, ойыншықтарды жинауды, бірге ойнауды меңгереді. Мұндай тәжірибе жауапкершілікті күшейтіп, жанашырлықты нақты әрекетке айналдырады.
Тәрбиешіге маңызды қағида
Еңбек баланың қолынан келетін, бірақ күш жұмсауды талап ететін деңгейде ұйымдастырылуы керек. Ең бастысы — еңбек нәтижесі және оның өзгелерге келтірген пайдасы балаға қуаныш әкелсін.
Еңбек дағдыларын кезең-кезеңімен қалыптастыру
Балабақша бағдарламасы әр жас тобы меңгеруі тиіс еңбек дағдылары мен іскерліктерінің мазмұнын және бірізділігін айқындайды. Тәрбиеші еңбекті жоспарлағанда баланың жас ерекшелігін, ұсынылған жұмыстың шамасын, тәрбиелік құндылығын және санитарлық-гигиеналық талаптарды ескеруі тиіс.
Кіші топ
Ойыншықтарды дымқыл шүберекпен сүрту, қуыршақ киімін шаю сияқты қарапайым тұрмыстық дағдылар.
Ортаңғы топ
Шүберекті шаю және сығу, қуыршақ киімін сабындап жуу, жұмысты ұқыпты аяқтау.
Ересек топ
Ойыншықтарды сабындап жуу, сабақ пен ойынға қажетті заттарды дайындау және кейін орнына қою, тәртіп сақтау.
Дербестік пен қолдаудың тепе-теңдігі
Бала тапсырманы өз бетінше орындауда сәтсіздікке ұшырап, көңілі қалып қоймауы керек. Бұл өз күшіне сенбеуге және еңбекке құлықсыздыққа әкелуі мүмкін. Сондықтан тәрбиеші дербестікке талпыныстың әрбір қадамын қолдап, қажет кезде дер кезінде көмектеседі.
Ұжымда еңбек ету: бірлескен жауапкершілік мектебі
Балабақшада балаларды ұжымда еңбек ете білуге тәрбиелеу міндеті біртіндеп шешіледі: алдымен жұппен немесе шағын топпен, кейін 6–7 баладан құралған топпен тапсырма орындауға көшеді.
Еңбек процесінде тәрбиеші балаларда тапсырылған іске жауапкершілік, келісіп қимыл жасау, жұмысты өзара бөлісу, бір-біріне көмектесу және ортақ күш-жігермен нәтижеге ұмтылу қабілеттерін қалыптастырады.
Өзіне-өзі қызмет көрсету: күнделікті тәртіп пен мәдениет
Маңызы
Өзіне-өзі қызмет көрсету — жуыну, киіну, шешіну, төсегін жинау, жұмыс орнын әзірлеу сияқты әрекеттер. Оның тәрбиелік мәні ең алдымен өмірлік қажеттілігінде: күн сайын қайталану арқылы дағды берік қалыптасады да, міндет ретінде ұғынылады.
Кіші жастағы қиындықтар
Саусақ бұлшық еттерінің толық дамымауы, әрекет бірізділігін меңгерудің қиындығы, жоспарлай алмау, көңілдің тез бөлінуі дағдылардың қалыптасуын баяулатуы мүмкін. Бұл кезеңде сабыр, табандылық және мейірімді қолдау ерекше маңызды.
Ересек жастағы талап
Ересек шақта жаңа дағдылар (төсек жинау, шаш пен аяқ киімді күту) игеріледі. Балалар өзгелердің жанында әрекет ететіндіктен, тәртіп, әдеп және айналасындағылардың қажеттілігін ескеру мәдениеті қалыптасады.
Әлеуметтік әдеттерді нақты жағдай арқылы үйрету
- Шешінетін жерде жол беріп өту.
- Жуынғанда кезекшілерді алдымен жіберу (олар міндетіне ертерек кірісуі үшін).
- Кранның алдында ұзақ тұрмай, басқаларға қолайсыздық жасамау.
- Өту керек болса, рұқсат сұрау және алғыс айту.
Табиғаттағы еңбек: бақылау, күтім және жауапкершілік
Естияр топ: қарапайым күтім
Балалар өсімдіктерді суарады, ылғалдың қанша қажет екенін ажыратуды үйренеді, тұқым себеді, жүйектерді суарады, өнім жинайды. Тәрбиешінің көмегімен жануарларға жем дайындайды және қай жануарға қандай жем керек екенін біледі.
Күтім бақылаумен ұштасады: өсімдік пен жануардың жай-күйі күтімге байланысты екенін балалар сезіне бастайды, жауапкершілік артады.
Ересек топ: күрделірек тәсілдер
Өсімдіктерді бүрку, түкті жапырақтардың шаңын шеткамен сүрту, жерді қопсыту, қосымша қоректендіру, аквариум суын ауыстыру, бақша мен гүлзар жерін әзірлеу, көшет отырғызу, жабайы өсімдіктердің тұқымын жинау сияқты жұмыстар орындалады.
Педагог балаларды өзгерістерді байқап-бақылауға, белгілеріне қарап өсімдіктерді ажыратуға үйретеді. Бұл табиғат туралы түсінікті кеңейтіп, қызығушылықты күшейтеді.
Мектепке даярлық тобы: дербестік пен заңдылықты түсіну
Бұл кезеңде балалар табиғат құбылыстары арасындағы байланысты аңғарып, қарапайым заңдылықтарды анықтауға үйренеді. Өсімдіктер мен жануарлар туралы білім тереңдейді, күтім тәсілдері көбейеді.
Дербестік айқын артады: балалар топырақты суару мен қопсыту, тұқым себу, көшет отырғызу қажеттігін ескертуінсіз-ақ өздері белгілейді. Өнім мен гүл жинау — олардың еңбегінің нақты нәтижесі ретінде қуаныш сыйлайды: гүлді ата-анасына тарту ету, бөбектерді өздері өсірген овощпен сыйлау, ас үйге көкөніс апару, бөлмені гүлмен безендіру сияқты әрекеттер пайдаға бағытталған еңбекке айналады.
Қол еңбегі: материалдармен жұмыс және шығармашылық
Қол еңбегі — картон, қағаз, ағаш, табиғи материалдар (ағаш бүрі, емен жаңғағы, сабан, ағаш қабығы, жүгері собығы, шабдалы сүйегі), сондай-ақ қалдық материалдар (катушка, қорап), мата қиықтары, қауырсын, мех сияқты ресурстарды пайдаланып бұйым жасау. Бұл жұмыс көбіне балабақшаның ересектер тобында жүйелі түрде ұйымдастырылады.
Балалар өздеріне қажетті ойыншықтар мен ойын атрибуттарын жасайды: қайық, машина, кәрзеңке, үй, жиһаз, жануар мүсіндері және т.б. Мұндай бұйымдар туған-туысқа немесе досқа сыйлық бола алады.
Адамгершілік тәрбиедегі әсері
Өз қолымен жасаған затын біреуге ұсыну баланы айналасындағыларға ықыласпен қарауға үйретеді. Еңбек «өзім үшін» ғана емес, «өзгелерді қуантамын» деген мақсатқа қызмет еткенде, оның тәрбиелік ықпалы күшейеді.