Қазақша рефераттар

Педагогикалық ұжымды қарым - қатынас туралы теориялық білімдермен машықтандыру

Кіріспе: мұғалім миссиясы және қоғамдық сұраныс

Білікті әрі білімді ұстаздың алдында егемен еліміздің болашағы — жас ұрпақты оқыту, тәрбиелеу және толыққанды тұлға ретінде қалыптастыру міндеті тұр. Елбасының Қазақстан халқына арнаған Жолдауында атап көрсетілгендей, экономикалық және әлеуметтік дамудағы негізгі қозғаушы күш — адамдар, олардың ерік-жігері, табандылығы және білімі.

Осы мақсаттарға жету үшін жас ұрпақтың шығармашылық әлеуетін жан-жақты дамыту қажет. Жаңалықты жатсынбай қабылдайтын, шәкіртінің бойына білім мен ізгіліктің нұрын дарыта алатын жаңа тұрпатты педагогті даярлау — бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі.

Негізгі басымдық

Оқушыға білім беру ғана емес, күнделікті іс-әрекетінде үйлесімді қарым-қатынас орната алатын тұлға қалыптастыру.

Қоғам талабы

Рухани байлық, мәдениеттілік, ойлау икемі, төзімділік және кәсіби біліктілікті қатар дамыту.

Қазіргі контекст

Бәсекелестік күшейген кезеңде адам факторының және кәсіби субъект-субъектілік қарым-қатынастың рөлі арта түсті.

Педагогикалық қарым-қатынас және әлеуметтік-психологиялық ахуал

Қазіргі жағдайда кәсіби нәтижеге ықпал ететін маңызды факторлардың бірі — педагогтың коммуникативтік құзыреттілігі. Педагогтардың қарым-қатынас ерекшеліктерін меңгере алуы педагогикалық ұжымда үйлесімді әлеуметтік-психологиялық ахуал қалыптастырудың негізгі шарты ретінде қарастырылады.

Профессор С.М. Жақыпов оқыту үдерісіндегі субъектілердің өзара әрекеттесуінде мағыналардың өзгеруі біріккен іс-әрекеттің мотивтері мен мақсаттарының заңды түрде қалыптасуына мүмкіндік беретінін атап көрсетеді. Демек, педагогикалық қарым-қатынастың бірізділігі мен сапасы болашақ тұлғаның дамуына тікелей әсер етеді.

Маңызды тұжырым

Тәрбие мен оқыту тиімділігі, ең алдымен, қарым-қатынас процесінде қалыптасатын өзара қатынастар жүйесіне тәуелді. Қарым-қатынас — педагогикалық әрекеттің негізгі ықпал ету құралы.

Педагогикалық әрекеттің негізгі компоненттері

Педагогикалық әрекет — күрделі әрі көпқырлы жүйе. Оның көптеген құрамдас бөліктерінің ішінен үш негізгі компонентті бөліп көрсетуге болады: мағыналық, әдістемелік және әлеуметтік-психологиялық компоненттер.

Осы үш компоненттің біртұтастығы мен өзара байланысы педагогикалық жүйе міндеттерінің толық жүзеге асуына жағдай жасайды. Бұл бірліктегі жетекші компонент — әлеуметтік-психологиялық қыры, яғни педагогикалық қарым-қатынас; қалған екеуінің тиімді жүзеге асуы да соған негізделеді.

Мағыналық компонент

Педагогикалық ықпалдың мақсаты, құндылық бағыты, тәрбиелік мағынасы және кәсіби ұстанымдар.

Әдістемелік компонент

Оқыту мен тәрбиелеудің тәсілдері, әдістері, ұйымдастыру формалары және технологиялары.

Әлеуметтік-психологиялық компонент

Мұғалім–оқушы, мұғалім–мұғалім және ұжымдық өзара әрекеттесудің психологиялық тетіктері.

Қарым-қатынастың жеке стилін қалыптастыру

Қарым-қатынас стилі кездейсоқ қалыптаспайды: ол тұлғалық ерекшеліктерді тану, кем тұстарды түзету және кәсіби технологияларды саналы түрде меңгеру арқылы дамиды. Педагогикалық қарым-қатынастың жеке стилін қалыптастыруға арналған тиімді қадамдар жүйесі төмендегідей:

  1. 1

    Өз тұлғалық ерекшеліктерін зерттеу.

  2. 2

    Жеке қарым-қатынастағы әлсіз тұстарды анықтау, ұялшақтықты жеңуге бағытталған жұмыс жүргізу.

  3. 3

    Өз ерекшеліктері негізінде педагогикалық қарым-қатынас элементтерін меңгеру.

  4. 4

    Педагогикалық қарым-қатынас технологияларын қалыптасқан стильге сай игеру.

  5. 5

    Кәсіби қызметті орындау барысында балалармен қарым-қатынаста жеке стилді бекіту.

Тұлға дамуы және қарым-қатынас мотивтері

Адамның тұлға болып дамуы психиканың қажеттілік, белсенділік және сапалық өзгерістеріне, яғни қажеттіліктердің қанағаттандырылуына байланысты. Осы тұрғыда қарым-қатынас — тұлға дамуының өзекті мәселелерінің бірі және бірлескен іс-әрекеттің нәтижелі болуына мүмкіндік беретін негізгі шарт.

Қарым-қатынас барысында сана-сезім, әлеуметтік өзара іс-әрекет тәсілдері, мүдделер, танымдық және оқу іс-әрекеті, мінез-құлыққа тірек болатын моральдық-этикалық нормалар қайта құрылып, ересектік белгілері қалыптаса бастайды. Сонымен бірге адам серіктесінің әрекетіне ықпал етіп, мотивке, мақсатқа, бағдарға, шешімге және әрекетті бақылауға қатысты тетіктерді іске қосады.

Л.И. Божович қарым-қатынасқа итермелейтін бірнеше мотивтерді көрсетеді:

  • Өзін құрметтеу және таныту

    Өзін-өзі сыйлау, өзін құрметтеу және өз мүмкіндігін көрсету қажеттілігі.

  • Өзіндік бейнені көрсету

    Тұлғаның өз «Менін» айқындауға, ерекшелігін танытуға ұмтылысы.

  • Дербестікке ұмтылу

    Өз бетінше шешім қабылдау, тәуелсіз болуға талпыныс.

  • Қолдау мен мақұлдауға мұқтаждық

    Достары мен үлкендердің қолдауын, мойындауын сезіну қажеттілігі.

  • Шеттетілуден қорқу

    Қоршаған ортадан шет қалу, жалғыздық сезіміне ұшыраудан сақтану мотиві.

Әлеуметтік-психологиялық құзыреттілік: мазмұны және айырмашылығы

Әлеуметтік-психологиялық құзыреттілікті еңбекке психологиялық даярлық пен кәсіби шеберліктен ажырата білу маңызды. Әлеуметтік-психологиялық құзыреттіліктің табиғаты тиісті білімдерден, түсініктерден және стереотиптерден тұрады.

Ал психологиялық даярлық пен шеберлік — біліммен бірге дағдыны, біліктілікті және басқа да компоненттерді қамтитын кеңірек ұғым. Әлеуметтік-психологиялық құзыреттілік білімге сүйенгенімен, ол кәсіби қызметте тәжірибелік мәнін жоғалтпайды: керісінше, тиімді өзара әрекеттесудің негізін құрайды.

Қарым-қатынас түрлері адамның туғанынан бастап жас ерекшелігіне және әлеуметтік ортаның ықпалына сай дамиды. Адам өзін тек өзгелермен қарым-қатынас арқылы танып, бағалайды; сыртқы ықпал индивидтің өзіндік бағалау мен өзін-өзі тану үдерісін белсендіреді.

Педагог құзыреттілігі және 12 жылдық білім беру контексі

Ғалымдардың кәсіби құзыреттілік туралы көзқарастарын талдай отырып, 12 жылдық білім беру жағдайындағы педагогтың құзыреттілігі үш аспектіде кешенді түрде сипатталатынын көрсетуге болады:

Мәндік аспект

Ахуалды терең түсіну, ұғыну және оған қатысты кәсіби қатынасты қалыптастыру: 12 жылдық оқытуға көшудің маңызын, теориялық негізін, өзекті мәселелерін пайымдау.

Проблемалық-практикалық аспект

Мақсат, міндет және орындау нормаларын қою, сондай-ақ оларды жүзеге асыру жолдарын айқындау.

Коммуникативтік аспект

Үдеріске қатысу, тиімді өзара ықпал жасау және педагогикалық серіктестікті қамтамасыз ету.

Құзырлы қарым-қатынастың деңгейлері

Құзырлы қарым-қатынасқа қол жеткізу серіктестердің үш деңгейінде жүзеге асады: коммуникативтік, интерактивтік, перцептивтік.

Ұжымдағы үйлесімді психологиялық ахуалды дамытуға ұсыныстар

Тұлға өзін жан-жақты әрі үйлесімді қалыптастыруға мүмкіндік беретін психологиялық позицияларды игеруі қажет. Педагогикалық ұжымда қолайлы әлеуметтік-психологиялық ахуалды қалыптастыру және дамыту үшін төмендегі ұсыныстарды басшылыққа алуға болады:

1) Теориялық негіз

Педагогикалық ұжымды қарым-қатынас туралы теориялық білімдермен және практикалық машықтармен жүйелі түрде қаруландыру.

2) Қиындық себептері

Қарым-қатынастың жағымды қырларына мән беру, қарым-қатынас қиындықтарының себептерін анықтап, талдау.

3) Бірлескен жоспарлау

Бірлескен іс-әрекетті тиімді жоспарлау, үйлесімді қарым-қатынас дағдыларын қалыптастыру, мәдени қарым-қатынас ерекшеліктерін дамыту.

Қорытынды

Қорытындылай келе, педагогикалық бірлескен іс-әрекеттегі қарым-қатынас ерекшеліктерін айқындау — олардың оқу-тәрбие үдерісіндегі орнын нақтылауға мүмкіндік береді. Әртүрлі жас кезеңдеріндегі қарым-қатынастың маңызын ескеру нәтижесінде оқу-тәрбие жұмысының нәтижелілігі артып, үдерістің тиімділігі күшейеді.

Қолданылған әдебиеттер

  1. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына арнаған Жолдауы. «Қазақстан — 2030» стратегиялық бағдарламасы. — А., 2008.
  2. Жақыпов С.М. Оқыту процесіндегі танымдық іс-әрекет психологиясы. — Алматы: «Алла прима» ЖШС, 2008.
  3. Леонтьев А.А. Лекция как общение. — М.: Общество «Знание», 1974.
  4. Кушембаев Р.К. Психология успеха. — А., 1999.
  5. Лисина М.И. Общение со взрослыми и психологическая подготовка детей к школе. — К., 1987.
  6. Петровская Л.А. Компетентность в общении. — М., 1989.
  7. Климов Е.А. Психология профессионального самоопределения. — Ростов-на-Дону: «Феникс», 1996.

Авторлар туралы мәлімет

Сарбасова В.Н., Сарсенғалиева Ж.И., М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Қазақстан.