Мәселенің маңыздылығы
Ақпан революциясынан кейінгі Түркістан: қоғамның саясаттануы және ұлттық ұйымдардың қалыптасуы
Ақпан оқиғалары Түркістан қоғамын қысқа мерзімде саясаттандырып, ұлттық өзіндік сананың және ұлттық бірігудің күшеюіне ықпал етті. Алайда бұл толық бірлікке әкелген жоқ: баламалардың көптігі, мүдделердің әркелкілігі және қозғалыстың ішінде де, сыртында да жүрген ықпалды топтардың қарама-қарсы ұстанымдары ортақ бағдардың қалыптасуын қиындатты.
Ішкі ала-құлалық: ұстанымдардың тоғыспауы
Ұлттық қозғалыс біртұтас ағым ретінде көрінгенімен, оның ішінде пікір алшақтығы тоқтамады. Діни реформалардың қарқыны мен сипаты, әйелдердің қоғамдағы орны, соғысқа көзқарас, Ресей мен Түркістанның болашақ мемлекеттік-саяси құрылымы, Уақытша үкіметке және оның ұлттық саясатына қатынас секілді мәселелер қозғалыс ішіндегі табиғи жіктелуді тереңдетті.
Бұл алшақтау тек идеялық деңгейде ғана емес, практикалық саясатта да көрінді: реформаларды іске асыруға тырысқан прогресшілдер бір жағынан орыс ұлыдержавалық топтарының қарсылығына, екінші жағынан жергілікті дәстүршіл ортаға тап болды.
Шуро-и-Улема және Серәлі Лапиннің бағыты
Жаңа ұйымдардың бағдарламалық ұстанымдарын қалыптастыруда Ташкенттегі Шуро-и-Улеманың жетекшісі Серәлі Лапин маңызды рөл атқарды. Мұстафа Шоқайдың көрсетуінше, Лапиннің Шура-и-ислам өкілдерімен елеулі идеялық келіспеушілігі болған. Соған қарамастан, ол Түркістандағы ірі саяси тұлға ретінде ұлттық қозғалыстың белсенді қатысушысы болды.
Көп жағдайда оның ұйымдастырушылық күш-жігері арқылы Шура-и-ислам ықпалы Түркістанның өзге өңірлеріне де тарады: бөлімшелер құрылып, саяси желі кеңейді.
Ортақ негіз
Шуро-и-Улема да, Шура-и-ислам да Түркістан халықтарының саяси өзін-өзі анықтауы қажеттігін мойындады.
Айрықша екпін
Шуро-и-Улема қайта құруды Шариғат қағидаларына қатаң сүйеніп жүргізуді ұсынды: автономия, жер қатынастары және әлеуметтік-экономикалық реттеулер осы өлшеммен негізделді.
Шуро-и-Улема тұжырымдамасында «таза мұсылмандық автономия» идеясы, ішкі басқарудың әр саласында жергілікті заң шығарушылық құқығын күшейту және жер мәселесін Шариғат өлшемімен реттеу сияқты қағидалар алға шықты.
Жалпыресейлік партиялар және қалалық саясат
Ақпаннан кейінгі Түркістандағы саяси өмір ұлттық ұйымдар арасындағы бәсекемен ғана шектелмеді. Өлкенің саясаттанған орыс қауымдастықтары да белсенділеніп, социалист-революционерлер, конституциялық демократтар, радикал демократтар, социал-демократтар және басқа да партиялардың бөлімшелері төңірегіне топтасты.
Бұл ұйымдар бұқарадан қолдау іздеп, әлеуметтік тірек қалыптастыруға күш салды. Ал ұлттық қозғалыс басшылары (Убайдулла Хожаев, Нәзір Төреқұлов, Мұхамеджан Тынышпаев және т.б.) халық арасында үгіт-насихат жүргізіп, жиналыстар мен митингтер ұйымдастырды, баспасөз арқылы бағдарламалық мақсаттарды түсіндіруге тырысты. Негізгі міндеттердің бірі — алдағы сайлаудың тәртібін және ұлттық-саяси ұйымдардың ұстанымдарын көпшілікке түсінікті тілмен жеткізу еді.
Қоғамдық пікірдің түйіні
Орыс тілді баспасөзде мұсылман өкілдерінің думалардағы ықпалына алаңдаушылық жиі көрінді. Талқылаулардың өзегі көбіне бір сұраққа тірелді: «қаланың орыс бөлігіне және жалпы орыс мәдениетіне зиян тимей ме?»
Дегенмен сайлау нәтижелері жалпыресейлік ұйымдардың аймақта бірқатар сәтсіздікке ұшырағанын көрсетті. Бұл — қоғамдық-саяси күштер арасында елеулі айтыс-тартыс болғанын және жергілікті халықтың көп бөлігінің аталған партиялардың бағдарламаларына сенімсіз қарағанын білдірді. Сенімсіздіктің басты себебі: олардың ұстанымдарынан Ресей мен өлкенің болашақ ұлттық мемлекеттік құрылымы айқын көрінбеді.
Думадағы қақтығыстар: уақыттың ысырабы
Ұлттық ұйымдар сайлауда басым түскенімен, жаңа қалалық думаның тиімділігіне күдік азаймады. Отырыстарда Шуро-и-Улема тобы мен Шура-и-исламды жиі қолдаған жалпыресейлік демократиялық ұйымдар өкілдері арасында қызу пікірталас үзілмеді.
Өлкедегі аса ауыр әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайда азық-түлік, санитария, тұрғынжай, ұйымдастыру сияқты күн тәртібіндегі мәселелерді шешуге кетуі тиіс уақыттың едәуір бөлігі дауға жұмсалды.
6 тамыздағы жедел шақырылған отырыс та осы ахуалды аңғартты: Мәскеудегі мемлекеттік кеңеске Ташкенттен екі өкіл жіберу мәселесі ұзақ сөзталасқа ұласып, түрлі фракциялар өз кандидаттарын ұсынды.
Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесі: бірлесу және ақпараттық инфрақұрылым
Түркістандық ұлттық ұйымдарға Бүкілресейлік мұсылмандар съезінде сайланған Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесі қолдау көрсетуді жалғастырды. Кеңес Ресейдің мұсылман аймақтарынан сайланған өкілдерден құралды және Петроградтағы атқару комитеті арқылы үйлестіру жүргізді.
Сонымен қатар, аймақтарда мұсылмандық баспаханалар құруға күш салынды: әріптер алдырылып, қаржы жиналып, насихат жұмысы жолға қойылды. Бұл бастамалардың нәтижесінде Ташкентте «Ұлы Түркістан» газетіне қызмет көрсететін мұсылмандық баспахана алуды көздеген қоғамның алғашқы акционерлері пайда болды.
Мақсат
Ұлттық өзін-өзі анықтау идеясы аясында халықтарды біріктіру.
Құрал
Үндеулер, прокламациялар, ұрандар және баспасөз арқылы ықпал ету.
Тактика
Кеңестермен жүйелі диалог орнатуға ұмтылыс, бірақ көбіне қарсы реакцияға ұшырау.
ІІ Бүкілресейлік мұсылмандар съезі және Құрылтайға дайындық
1917 жылғы 21–31 маусымда Қазанда ІІ Бүкілресейлік мұсылмандар съезі өтті. Форумға 260-тан аса делегат қатысты. Түркістаннан Сабыржан Юсупов пен Убайдулла Хожаев келіп, соңғысы төралқаға сайланып, өлкедегі саяси-экономикалық ахуалды талдаған баяндама жасады.
Баяндамада табиғи байлықтарды тонау тоқтамағаны, ал Уақытша үкімет өкілдері мен Кеңестердің жергілікті халыққа қатынасы түбегейлі өзгермегені нақты деректермен көрсетілді. Көпшілік бұл пікірлерді өз тәжірибесіне жақын қабылдады, бірақ қабылданған шешімдердің елеулі бөлігі кейін іске аспай қалды.
Құрылтай жиналысына сайлау тактикасы
- Мұсылмандар сайлауға бір тізіммен қатысады.
- Қажет жағдайда өзге социалистік партиялармен блок құру мүмкіндігі сақталады.
- Кандидаттар тізімін губерниялық ұлттық кеңестер немесе оларды алмастыратын ұйымдар жасайды.
- Тізімдегі орын дауыс беру арқылы анықталады.
- Әйелдер ерлермен бірлесіп әрекет етеді; сайлауалды ұйымдарда әйелдерге орын берілуі тиіс.
Әскери ұйымдасу: Харби Шуро
Съезд күн тәртібіндегі ең өзекті бағыттардың бірі әскери-ұйымдастырушылық мәселе болды. Делегаттар Бүкілресейлік орталық мұсылмандық әскери кеңес — Харби Шуроны құру идеясын қолдап, мұсылмандық әскери бөлімдерді ұйымдастыру жөніндегі ұсыныстар пакетін бекітті.
Талқылау барысында: егер тұрақты әскер сақталатын болса, онда ұлттық ерекшеліктерге сай бөлімдер құру қажеттігі айтылды. Егер орталықтан теріс жауап алынса, мұсылмандық бөлімдерді шақыру тәртібімен қалыптастыруға кірісу ұсынылды. Сонымен бірге майдандарда жеке сайлау округтерін құру, мұсылман әскерлерін мұсылман халқы тығыз қоныстанған қалаларға шоғырландыру, гарнизондық және округтік комитеттер құру қажеттігі көрсетілді.
Ұйымдастырушылық тартыстар Харби Шуро мүшелерін сайлаумен аяқталды. Құрам әртүрлі әскер түрлері мен округтерден өкілдерден жасақталып, барлығы 36 адамды біріктірді.
Тамыз съездері: қазақ-қырғыз ұйымдануы және болашақ құрылым
Тамызда Түркістанда жергілікті және жалпыаймақтық маңызы бар тағы екі мұсылман съезі өтті. Ташкентте Мұхамеджан Тынышпаев төрағалық еткен қазақтардың өлкелік съезі соның бірі болды. Бұл — түркістандық қазақтар мен қырғыздардың алғашқы басқосуы емес: 1917 жылғы 17 маусымда Әндіжанда өткен кездесуде «Илятия (Көшпенді)» қоғамын құру туралы шешім қабылданған еді.
Илятия қоғамының міндеттері
- Көшпенділерді жаңа мемлекеттік құрылыс идеяларымен таныстыру.
- Құрылтай жиналысына дайындыққа қатысу.
- Қоғамдық күштерді ұйымдастырып, жаңа тәртіпке тірек қалыптастыру.
- Қазақтар арасында құқықтық тәртіп орнату.
- Ұлттық және саяси-экономикалық мүдделерді бірлесіп қорғау идеясын насихаттау.
- Өз газеттерін шығару.
Ташкент съезінің шешімдері
Сырдария, Ферғана, Жетісу және Самарқанд өкілдері қатысқан форум күн тәртібіне 18 мәселе қойды. Негізгі тұжырымдардың бірі: Ресей үшін федеративтік-демократиялық парламенттік республика тиімді, ал қазақ облыстары территориялық-ұлттық облыстық федерация алуы тиіс деген ұстаным болды.
Жер мәселесінде қазақтар толық орныққанға дейін жерді алып қоюды дереу тоқтату және келімсектер тарапынан қысымды шектеу қажеттігі айтылды. Сондай-ақ ана тілінде білім алу, «Бірлік туы» газетін шығару, халық сотына қатысты өзгерістер сияқты қаулылар қабылданды.
Диалог талпыныстары және ұлыдержавалық үрей
Өлкенің қоғамдық-саяси ұйымдары жалпыресейлік партиялардың жергілікті бөлімдерімен және орыс қауымдарының өкілдерімен диалог орнатуға тырысты. Кей жағдайда бірлескен жиындар мен съездер өткізілгенімен, мұндай әрекеттер әрдайым нәтижелі бола бермеді.
Елдегі жағдай шиеленіскен сайын орыс қалалық тоғышар ортасы оқиғалардан сескеніп, «сепаратизм қаупі» туралы және «бөлінбейтін ұлыорыстық ұлт» идеясы төңірегіндегі ұрандарды жиі көтере бастады. Бұл риторика ұлттық талап-тілектермен келісім табуды одан әрі күрделендірді.
Қорытынды: зерттеу қажеттігі және тарихи маңыз
Ақпан революциясы Түркістанда да көппартиялық саяси кеңістікке жол ашып, түрлі қоғамдық-саяси күштердің жіктелуін жеделдетті. Жас ұлттық-саяси ұйымдардың пайда болуы мұсылман халықтарының қоғамдық-саяси белсенділігі мен ұлттық санасының өскенін көрсетті. Сонымен бірге, бұл кезең ұлттық қозғалыс ішінде елеулі идеялық келіспеушіліктер болғанын айқындады.
Жалпыресейлік партиялар «ұлт мәселесін демократиялық жолмен шешеміз» деп мәлімдегенімен, олардың бағдарламаларынан өлкенің болашағына қатысты айқын, негізді және шынайы ұлттық тұжырым жиі байқалмады. Империялық нұсқауларға сүйенген ұстанымдардың жергілікті мұсылман көпшілікке түсініксіз болуы — сенім дағдарысының басты себептерінің бірі еді.
Мәселенің өзектілігі
Бүгінгі тәуелсіздік жағдайында өткен тарихқа көзқарас жаңарып, бұрмаланған немесе біржақты қаралған оқиғаларды қайта бағалау қажеттігі айқын сезіледі. 1917 жылдан кейінгі жергілікті саяси-қоғамдық ұйымдардың пайда болуы, құрылымы, міндеттері мен қызметі — қазақ халқының сол бір аласапыран кезеңдегі саяси өмірін терең түсінуге мүмкіндік беретін арнайы зерттеуді талап ететін тақырып.
Осы күрделі үдерістер аясында Түркістанда кейінгі драмалық оқиғаларда шешуші рөл атқаратын жаңа күштердің де біртіндеп қалыптаса бастағаны байқалды.