Бас мердігердің келісімімен, тапсырысшы жекелеген жұмыстарды орындауға үшінші тұлғалармен шарт жасауға құқылы
Мердігерлік шартының элементтері
Мердігерлік шартында негізгі екі тарап болады: мердігер және тапсырысшы. Бұл шарттың құқықтық құрылымы жұмысты орындау, нәтижені тапсыру және төлем жасау міндеттеріне негізделеді.
Тапсырысшы
Тапсырысшы — мердігерлік шарт бойынша екінші тарапқа белгілі бір жұмысты орындауды тапсыратын тұлға. Тапсырысшы ретінде азаматтық-құқықтық қатынастардың кез келген субъектісі (жеке тұлға да, заңды тұлға да) бола алады.
Мердігер
Мердігер — шарт бойынша белгілі бір жұмысты орындауға міндеттенетін тұлға. Әдетте ол кәсіпкерлік қызмет субъектісі болады: жеке тұлға, жеке кәсіпкер немесе коммерциялық заңды тұлға. Бір реттік (жүйелі емес) негізде мердігерлік жұмысты әрекетке қабілетті кез келген жеке тұлға да атқара алады.
Арнайы дағды және үшінші тұлғаларды тарту
Кейбір жұмыстарды орындау үшін арнайы дағды мен кәсіби біліктілік қажет. Сондықтан мердігер шартты өзі жасай отырып, оны орындауға басқа тұлғаларды тартуға құқылы. Бұл мүмкіндік мердігер ретінде заңды тұлғалар да, жеке тұлғалар да қатысатын шарттарда қолданылады.
Бас мердігер және қосалқы мердігер
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 619-бабы 1-тармағына сәйкес, бүкіл жұмысты орындауға алғашқы шарт жасаған және басқа тұлғаларды тартқан тұлға бас мердігер деп аталады. Ал тартылған тұлға қосалқы мердігер болады.
Жалпы ереже
Әдетте қосалқы мердігерлік шарт жасау үшін тапсырысшының келісімі талап етілмейді.
Жауапкершілік
Бас мердігер тапсырысшының алдында мердігерлік шарттың толық әрі тиісінше орындалуына жауап береді.
Үшінші тұлғалар
Бас мердігердің келісімімен тапсырысшы жекелеген жұмыстарды орындау үшін үшінші тұлғалармен шарт жасай алады.
Неге мердігердің келісімі қажет?
Келісім барлық орындаушылардың іс-әрекеттерін үйлестіру қажеттілігіне байланысты. Әйтпесе бас мердігердің құқықтары мен мүдделері тікелей немесе жанама түрде зардап шегуі мүмкін. Іс жүзінде алғашқы мердігер мен үшінші тұлғалар тапсырысшы алдында ортақ мүддеге қызмет етеді, өйткені жұмыстың соңғы нәтижесі олардың әрекеттеріне тәуелді. Дегенмен құқықтық мағынада олар — әрқайсысымен дербес мердігерлік шарты жасалатын, бөлек құқықтық қатынастардың субъектілері.
Бірнеше мердігер және ортақ міндеттеме
Тапсырысшы бастапқыда бірнеше тұлғамен бірнеше шарт жасай алады. Мұндай жағдайда тұлғалардың көптілігі бар міндеттемелік құқықтық қатынас туындайды. Бұл, мысалы, міндеттеме затының бөлінбейтіндігімен байланысты болуы мүмкін (ҚР АК 287-бабы 1-тармағы). Ал мердігерлік міндеттеме кәсіпкерлік қызметпен байланысты болса, бірнеше борышкер тапсырысшы алдында ортақтасқан борышкерлер болуы ықтимал (ҚР АК 287-бабы 2-тармағы).
Қосымша келісімдер және тәжірибелік тәуекелдер
Бірнеше мердігер өзара қосымша келісімдер жасай алады. Мұндай келісімдер жұмысты ұйымдастыру тәртібіндегі түсініспеушіліктердің алдын алуға көмектеседі. Алайда кейде олар жаңа даулардың туындауына да себеп болуы мүмкін.
Ю. Г. Басин келтірген мысал
Төрелік сот тәжірибесінде үш жеке орындаушы тапсырысшыдан бір жұмысты орындағаны үшін ортақ төлемақы алуға келіскеннен кейін дау туындаған жағдай кездеседі. Алғашқы шарт жасалған соң мердігерлер төлемақыны өзара бөлу туралы келісім жасасады. Кейін тапсырысшы мердігерлердің біреуінің қызметінен бас тартады, бірақ ол мердігер өз үлесін — соманың 35 пайызын — талап етеді. Талап өзара төлемақыны бөлу туралы келісімге негізделген, ал бұл келісімде шарттың бір тұлғаға қатысты тоқтатылуының салдары көзделмеген. Мұндай жағдайда, акцессорлық келісімге сүйенген талап негізгі шарттың тиісті бөлігінде тоқтатылғанына қарамастан негізді деп танылуы мүмкін деген қорытынды жасалады.
Маңызды қорытынды
Қосалқы мердігерлердің өзара келісімдері тапсырысшының құқықтық жағдайын өзгерте алмайды.
Шарттың нысанасы, нәтиже және бақылау
Нысана: жұмыстың нәтижесі
Мердігерлік шартының нысанасы — мердігер орындаған жұмыстың нәтижесі. Бұл нәтиже, әдетте, белгілі бір затпен немесе материалдармен байланысты болып, солар арқылы көрініс табады.
Нәтижеге мысалдар
- Мүліктің құнын арттыратын күрделі жөндеу.
- Заттың тиісті күйін қалпына келтіретін жөндеу.
- Көгал алаңдарды қию, киімді химиялық тазалау сияқты күтімге бағытталған жұмыстар.
Мердігердің қызметін реттеу және тапсырысшының бақылауы
Мердігерлік жұмыстар барысында мердігердің қызметі де белгілі бір деңгейде реттеледі. Кейбір жағдайларда мердігер жұмысты тікелей өзі орындауға міндеттенеді, ал тапсырысшы жұмыстың жүргізілуін бақылауға құқылы. Бақылау болмаған жағдайда мердігер технологиядан ауытқуы, материалдарды арзанырақ баламамен ауыстыруы немесе өзге де бұзушылықтарға жол беруі мүмкін. Мұндай кемшіліктер бірден байқалмауы да ықтимал және кейде наразылық білдіру мерзімі шегінде анықталмай қалуы мүмкін. Сондықтан орындау барысындағы тәртіп жұмыстың соңғы нәтижесіне тікелей ықпал етеді.
Баға және төлем
Шарттың бағасы орындалған жұмыстың құнына сәйкес келуі тиіс. Баға әдетте ақша сомасымен белгіленеді, алайда төлем нысандары әртүрлі болуы мүмкін.
Негізгі екпін
Мердігерлік шартында нәтиже, жауапкершілік және төлем өзара тығыз байланыста қарастырылады: орындау сапасы мен тәртібі нәтижеге әсер етеді, ал нәтиже бағамен және қабылдау-төлеу қатынастарымен бекітіледі.