Рухани бастау дегеніміз не
Рухани бастау: ішкі әлем, тәжірибе және ұлттық дүниетаным
«Рухани бастау дегеніміз не, оны зерттеуде қай қырынан қарастыруымыз керек?» деген сұраққа философия ғылымдарының кандидаты, доцент Сейтимов Айбар Ғалымұлының пайымы маңызды бағдар береді. Оның ойынша, рухани бастау ең әуелі адамның ішкі дүниесімен байланысты: ол сомдалатын образды, бейнеленетін объектіні жасауға және оны субъективті қабылдауға қызмет ететін көкейкөз іспетті.
Ішкі дүниенің табиғи арналары
Ғасырлар бойы қалыптасқан, атадан балаға тәрбие, тұрмыс, әдет-ғұрып, салт-жора арқылы берілетін, тіпті табиғи-биологиялық жолмен ұласатын қасиеттер адамның рухани әлемінде рөл атқармайды деу қиын. Керісінше, олар адам бойында жарасымды қалыптасып, жасанды емес табиғи болмысқа айналғанда, жетекші күшке айналады.
Ал адамның білімі, тәжірибесі, ақылы, санасы — осы табиғи арнаны толтыратын және үнемі толықтырып отыратын игілік.
Рухани бастау және этностық дүниетаным
Екіншіден, рухани бастау уақыт пен кеңістікте қалыптасқан ұлттық белгілері бар этностың табиғи алғышарттары туғызатын дүниетанымдық көзқараспен тікелей байланысты.
І. Ерғалиев пен Ғ. Тілебаевтың анықтамасы бойынша, дүниетаным — адамның дүниеге деген рухани қатынастарының негізі болатын және солардың бәрін жалпылама қамтитын, адам мен әлемнің саналануының арақатынасын білдіретін ұғым. Адамның дүниемен байланысы және оны тануы белгілі бір ұлттық жағдайда қалыптасатындықтан, дүниетанымның ұлттық белгілері болады.
Дүниетанымның ауқымы және өлшемдері
Дүниетаным — өте кең ұғым. Оның құрамына әлемді қабылдау, қарастыру, түйсіну, елестету, ұғыну, меңгеру, тану сияқты күнделікті қолданылатын түсініктерді жүйелеуге болады.
Өлшемдер жүйесі
Дүниетанымның өлшемдері де кең өрісті қамтиды:
- Тарихи-хронологиялық өлшем
- Гносологиялық өлшем
- Әдіснамалық өлшем
- Интеллектуалды-жекелік өлшем
- Ғылыми-танымдық өлшем
- Қоғамдық-әлеуметтік өлшем
- Философиялық-онтологиялық өлшем
- Әлемдік-өркениеттік өлшем
Жаңа ғасырдың басында әлемдік дүниетанымдық масштаб әлі де «жұқа материя» күйінде қалып отырғаны байқалады: кең көлемді кенептегі тұтас бейне толық жасалып бітпегендей әсер қалдырады.
Философия, мәдениет және қоғамдық сана
Жеке адам деңгейі
Жеке адам үшін дүниетаным — айқын әлеуметтік мәртебе алған гносеомәдениеттің жоғарғы иерархиялық құрамына айналатын құбылыс.
Қоғамдық сана деңгейі
Ал жетілмеген қоғамдық сана жағдайында дүниетаным феноменінің пайда болуы мен орнығуына қолайлы орта жасау қиын. Яғни дүниетанымның қалыптасуы қоғамның мәдени және интеллектуалдық инфрақұрылымымен тығыз байланысты.
Философияның қажеттілігі туралы ой
Жалпылай қарастырғанда, философия — адамзат мәдениетінің және оның дүниетанымдық әмбебаптылығының түпкі негізіне жасалатын рефлексия. Осы тұрғыдан, философия әрдайым міндетті бола бермейді: адам тіршілігін қалыптастыратын нәрсе — әмбебап дүниетанушылық қажеттілік.
Философия, әсіресе, мәдениет күйзеліс кезеңдерінде ерекше қажет болады: сол кезде мөлдір, айқын даналық тәсілдері сұранысқа ие. Ал дәстүрлі, салыстырмалы түрде баяу дамитын мәдениетке кейде тура философиялық емес қалыптағы даналықтың өзі жеткілікті болуы мүмкін.
Ұлттық белгілер және ішкі бірлік
Егер көркем дүниетанымның ұлттық белгілері бар десек, бұдан екі маңызды қорытынды шығады:
1) Этностың сипаттық ерекшелігі
Дүниетаным этностың өзіндік сипаттық ерекшелігін айқындайды, яғни қауымның мәдени коды мен танымдық әдеттерін танытады.
2) Дүниетаным формаларының қалыптасуы
Осы сипатқа сәйкес дүниетанымның нақты формалары орнығады: ойлау мәнері, бағалау өлшемі, көркем қабылдау тәсілдері мен мағына беру үлгілері.
Біртұтастық және дисгармония
Дүниетаным формалары ішкі бірлікпен және біртұтастықпен сипатталса, ол жүйе орнықты әрі дамуға бейім болады. Ал дүниетаным бөлшектеніп, өзегінен ажырай бастаса, ұлттық бірлік өлшемімен қарағанда дисгармония пайда болады.