Дүниетанымның пайда болуының тарихи алғышарты - миф
Қазақ дүниетанымының бастаулары: ауызша мәдениеттен философиялық ойға дейін
Ежелгі дәуірден бері өмір сүріп келе жатқан түркі тайпаларының негізінде қалыптасқан іргелі халықтардың бірі — қазақ халқы. Ғасырлар бойы жазба мәдениеті толық орнықпаған кезеңнің өзінде-ақ, қазақтар ауызша дәстүр арқылы өзіне тән бай рухани мұра жасай білді. Жазба әдебиет пайда болғаннан кейін бұл мұра қарқынды дамып, күрделі тарихи жолдардан өтіп, мазмұны мен формасы жағынан сан қырлы сипат алды.
Негізгі ой
Қазақ рухани мұрасы ертедегі философиялық ойлау элементтерінен бастап, қазіргі заманғы жетілген философиялық теорияларға дейінгі ұзақ та жемісті тарихты қамтиды.
Философиялық бағдарлар және тарихи тұлғалардың рөлі
Қазақ философиялық ойының негізгі бағыттары қатарында тұрпайы-диалектикалық пайымдаулар, дүниеге шынайы көзқарас, дінді тану және еркін ойлау үдерістері, мораль мәселелері мен адам туралы ілім, сондай-ақ күш көрсету саясатына қарсы идеялар болды.
Тарату арналары
Ақындар, жыраулар, айтыскерлер, ертекшілер — қоғамдық тәжірибені тілмен шебер бекіткен рухани арналар.
Қоғамдық деңгей
Саясаткерлер, билер, хандар мен қолбасшылар — мемлекет, қоғам, әділет туралы түсініктердің қалыптасуына ықпал етті.
Өмір тәжірибесі
Батырлар мен серілер — ерлік, намыс, жауапкершілік тәрізді құндылықтарды қоғамдық санаға сіңірді.
Сыншыл бағдар
Көзқарастар сыңаржақтыққа, консерватизмге, тоқыраушылыққа және прогреске кедергі болатын кемшіліктерге қарсы бағытталды.
Бұл үрдіс бірден қалыптасқан, толыққанды философиялық жүйе болды деу қате. Біртұтас дүниетаным, таным үдерісін және қоғамдағы заңдылықтарды жүйелі түсіндіру — негізінен соңғы ғасырлардың еншісі. Дегенмен жыраулық және ақындық шығармашылықта табиғат пен әлеуметтік орта туралы жинақталған ойлар жеткілікті болды: жүйесіз көрінгенімен, онда халық даналығын танытатын философиялық мән бар еді.
Ауызша дәстүрдің феномені: фольклордағы объективті шындық
Ойлау тәсілінің ерекшелігі, шығармашылық жолдың ауызша мәдениетке сай болуы, мәтінді тез жаттап, жоғалтпай жеткізу дәстүрі — философия тарихындағы айрықша құбылыс. Халқымыздың өмірін бейнелеген фольклорда адамдардың түйсігі, ойлары, өсіп-өрлеген талабы және объективті шындықтың көптеген элементтері көрініс табады.
Фольклор нені көрсетеді?
- Табиғи және әлеуметтік құбылыстарды тану тәжірибесін
- Саяси-экономикалық жағдайларға берілген бағаны
- Ізгілік мақсаттары мен өмірлік қағидаларды
- Қоғамдық санадағы құндылықтар иерархиясын
Халық эпостары, ертегілер, аңыздар, лирикалық-тұрмыстық поэмалар, мақал-мәтелдер — адамдардың өз дәуіріндегі табиғи және әлеуметтік шындықты пайымдауына куә. Осы ауызша мәдени ескерткіштерді зерттеу халқымыздың танымдық, әлеуметтік-саяси, адамгершілік-тәрбиелік және дүниеге көзқарастық ерекшеліктерін тереңірек ұғынуға мүмкіндік береді.
Дүниетаным тарихының мәні және зерттеудің қажеттілігі
Қазақ дүниетанымының тарихы — халық тарихының ең маңызды құрамдас бөліктерінің бірі. Онда ғылыми таным үдерісі, идеялық ізденістер, бай тарихи тәжірибе және ұлттық ойлау айшықтары тұтас көрініс табады. Қазақ дүниетанымы қоғамдық сананың өзге түрлерімен тығыз байланысты: оны зерттемейінше қазақ ғылымының тарихын, саяси идеологиясын, өнерін, әдебиетін, адамгершілік қағидаларын және діндарлық тәжірибесін толық пайымдау мүмкін емес.
Бастапқы деңгей және кейінгі жүйелену
Табиғи және әлеуметтік өмірді тікелей бейнелеу, дүниенің құрылымы мен оның жасырын күштері туралы тұрпайы түсініктер қазақ дүниетанымының алғашқы кезеңіне тән болды. Ол дәуірде жүйелі әрі негізделген көзқарас толық қалыптаса қоймағандықтан, философияның басты бағыттары да айқындалмады.
Қазіргі тарихи-философиялық ғылымның әртүрлі халықтардың мұрасын зерттеудегі тәжірибесі ұлттық дүниетанымның қалыптасуы, дамуы, қазіргі бағыттары және оны зерттеудің теориялық-әдістемелік мәселелері жөнінде жинақталған тұжырымдар жасауға кең мүмкіндік береді.
Ұлт-азаттық қозғалыспен тығыз байланысқан қазақ философиясы ғылыми құндылығымен қатар, жоғары азаматтық ұстанымымен де ерекшеленеді: ол әлеуметтік әділеттілікке жетудің жолдарын тікелей іздеуге ұмтылып, тарихи тәжірибеде өзіндік нәтижелерін көрсетті.
Миф, философия және рационалды ойлаудың қалыптасуы
Дүниетанымның пайда болуының тарихи алғышарты ретінде миф жиі аталады. Мифологиялық көзқарас пен табиғат және қоғам туралы жаңа қалыптасып келе жатқан ғылым элементтерінің арасындағы қайшылықтарды шешу — философияның туу жолы деген тұжырым да бар. Философия мифке тән тұтас көзқарастың бағытын сақтай отырып, соның негізінде жаңа ойлау нысандарын қалыптастыруға ұмтылады.
Философияның айырмасы
Діни-мифологиялық пайым көбіне әдет-ғұрып пен беделге сүйенсе, философия заттар мен құбылыстардың мәнін ашуға, рационалды ойлауға, пікірталас арқылы дәлелдеуге, танымдағы қайшылықтарды аңғарып, шешуге ұмтылады.
Ұлттық дүниетанымның өлшемі
Қазақтың ұлттық дүниетанымы туралы ойшылдардың көзқарасы жалпылықты, әмбебап принциптерді немесе бастауларды анықтауға бағытталған кезде нақты айтуға болады.
Мұндай интеллектуалдық әрекет адамның жан-жақты ойлауы мен ішкі интуициясының бірегей қабысуынан туады: ол дүниені танудың шекарасын кеңейтіп, жаңа пайым деңгейіне алып келеді.
Ислам этикасы және қазақ мақал-мәтелдеріндегі ізгілік өлшемі
Ислам — тек дүниетаным ғана емес, адамгершілік туралы ілім. Ол Қазақстан мен Орта Азия халықтарының, сондай-ақ Шығыстың бірқатар елдерінің ізгілікті дамуына ықпал етіп келеді. Ислам этикасы бұл дін пайда болған кезеңнен бері өмір сүру тәртібін айқындайтын идея ретінде қалыптасты. Ал теологиялық-этикалық жүйенің орнығуына мұсылманшылықтың негізгі қайнарлары — Құран мен Сүннет арқылы бекіген моральдық қағидалар әсер етті.
Қазақ даналығындағы басты қарсы қою: қайырымдылық пен зұлымдық
Қазақ мақал-мәтелдерінде қайырымдылықтың зұлымдықпен күресі айрықша орын алады. Халық қолдайтын жүріс-тұрыс нормалары мен жағымды бағаланатын әрекеттер — қайырымдылыққа жатады. Ал қоғамға да, жеке адамға да нұқсан келтіретін, халық кінәлайтын қылықтардың бәрі — зұлымдық ретінде бағаланады.
Қайырымдылық көбіне ақылмен және біліммен байланыстырылып, адамгершілік өмірдің өзегіне айналады әрі зұлымдыққа қарсы күресте маңызды құрал ретінде танылады. Халық даналығы адам абыройын түсіретін моральдық қағидаларды қатал айыптайды, ал батырлық, патриотизм, төзімділік сияқты қасиеттерді жоғары бағалайды.
«Ерді намыс өлтіреді, қоянды қамыс өлтіреді».
«Таспен ұрғанды аспен ұр».
«Кездескен адамды сыйла, мүмкін оны соңғы рет кездестірген шығарсың».