Диалектикалық логика - біртұтас ойлау туралы ілім

Мысалы, ежелден келе жатқан ғылымдардың бірі — математика — мөлшерлік қатынастарды зерттейді және бүгінгі күні де сол қатынастарды талдайды. Ал биологияның зерттеу нысаны — жануарлар мен өсімдіктер дүниесі.

Демек, бір ғылым екінші ғылымнан ең алдымен зерттеу нысаны мен пәні жағынан ерекшеленеді. Осы жалпы ескертулерден кейін негізгі тақырыпқа көшейік: диалектикалық логика нені зерттейді, оның пәні не?

Ойлау мәдениеті тек пайымдаулар мен тұжырымдардың логикалық тұрғыдан қатаң дәлелділігімен ғана айқындалмайды. Ол үшін мінез-құлықтың да белгілі бір сапалары қажет.

И. Канттың пікірінше, оқушының ақыл-ойын ерте бастан-ақ өзіндік сыншылдыққа, өз көзқарасын өз бетінше қорғай алуға және қарсы пікірлерге негізді жауап табуға үйрету маңызды.

Ақылдың сыншылдығы бірте-бірте жеке тұлғаның мінез-құлық ерекшелігіне айналып, ойлау процестерінің жүруіне әсер етеді: ол міндеттің ақиқат жағдайлары мен шарттарына сәйкес келмейтін сәтсіз ұқсатуларды (қате сәйкестендірулерді) ығыстырып тастайды.

Сыншыл ойлайтын адам өз ойына да, өзгенің ойына да қатаң баға береді; олардың күшті және әлсіз жақтарын көре алады; кез келген болжамды дайын ақиқат деп қабылдамай, дәлелдеуге ұмтылады.

Сондай-ақ ойлаудың сыншылдығы қалыптасқан көзқарастар мен қағидаларды қайта қарауға мүмкіндік береді: егер олар ғылым мен практиканың жаңа деректерімен қайшылыққа түссе, адам оларды соған сәйкес түзетіп, жаңартып отырады.

Ойлау процесі объект пен субъектінің өзара әрекеті ретінде жүзеге асады. Ойлауды психологиялық тұрғыдан зерттеу — оның ішкі танымдық мәнін ашу және нәтижелі болуының себептерін түсіндіру; сондай-ақ әр адамның ойлау ерекшеліктерін дамытуға басымдық беру.

Ойлау — сыртқы дүниедегі болмыстың біздің санамыздағы ең жоғары, жалпылама және жанама бейнесі. Ол адамның өмірлік тәжірибесі мен практикалық іс-әрекеті нәтижесінде қалыптасып, тікелей сезімдік таным шеңберінен әлдеқайда асып түседі.

Ойлау арқылы адам заттар мен құбылыстарды олардың елеулі белгілері бойынша бейнелейді әрі олардың ішіндегі және өзара байланыстарын ашады. Сондықтан ойлау — аса күрделі психикалық процесс.

Ойлауды бірнеше ғылым зерттейді, бірақ олардың ішінде логика мен психологияның орны ерекше:

• Психология ойлаудың пайда болуы, дамуы, қалыптасуы жолдарын және жеке адамның ойлау ерекшеліктерінің заңдылықтарын қарастырады.
• Логика бүкіл адамзатқа ортақ ойлау әрекетінің заңдары мен формаларын айқындайды; ұғым, пікір, дәлел сияқты ойлау нәтижелерінің табиғатын зерттейді.

Ойлау ерекшеліктерін танымның сатысы ретінде зерттеу оның біліммен тікелей байланысты екенін көрсетеді. Ойлауды дамыту — оның мазмұны мен формасын өзгерту, яғни ойлау тәсілдерін байытып, құрылымын жетілдіру.