Жастар үлесі
Жастардың әлеуметтік проблемалары: мазмұны және өзектілігі
Жастардың әлеуметтік проблемалары — қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық қиындықтардың көрінісі әрі жалғасы. Бұл мәселелер жастардың күнделікті өмір тіршілігіне (білім алу, еңбек ету, бос уақытты ұйымдастыру және т.б.) тікелей әсер етеді. Жастар — ерекше әлеуметтік-демографиялық топ болғандықтан, олардың проблемалары да өзіндік сипатқа ие және тек жастардың жігерін ғана емес, сонымен бірге мемлекет пен қоғам тарапынан нақты саясат пен жүйелі шешімдерді талап етеді.
Жастармен әлеуметтік жұмыстың табысты болуы үшін, ең алдымен, әлеуметтік проблемалардың пайда болу деңгейін және олардың нақты себептерін дәл анықтау қажет.
Әлеуметтік қызметкерлер үшін басым екі міндет
-
1) Мектепте оқып жүрген жасөспірімдердің еңбегі
Оқу мен еңбек арасындағы тепе-теңдікті сақтай отырып, қауіпсіз және құқықтық тұрғыдан қорғалған еңбек жағдайын қамтамасыз ету.
-
2) Орта мектеп түлектерін жұмыспен қамту
Алғашқы жұмыс орнына қол жеткізу, кәсіби бағдар беру және еңбек нарығына бейімдеу тетіктерін күшейту.
Жастардың үлесі және демографиялық динамика
15–29 жас аралығындағы азаматтардың жалпы саны — 3 787 700 адам. Бұл жалпы халық санының 25,7%-ын құрайды. 2001–2004 жылдар аралығында халық құрылымындағы жастар үлесі біртіндеп артқан: 24,7%-дан 25,7%-ға дейін.
| Көрсеткіш | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 |
|---|---|---|---|---|
| Халықтың жалпы саны | 100% | 100% | 100% | 100% |
| Жастар үлесі (15–29) | 24,7 | 25,0 | 25,4 | 25,7 |
Кесте жастар санының өскенін көрсеткенімен, бұл өсімнің бір бөлігі регрессивті сипаттағы үдерістермен (жас құрылымындағы теңгерімнің бұзылуы, көші-қон, әлеуметтік тұрақсыздық факторлары және т.б.) қатар жүруі мүмкін.
| Жас тобы | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2004/2001, % |
|---|---|---|---|---|---|
| 15–29 | 1431,4 | 1418,0 | 1418,7 | 1374,3 | 96,01 |
| 20–24 | 1288,2 | 1307,6 | 1293,6 | 1251,0 | 97,11 |
| 25–29 | 1153,9 | 1150,4 | 1152,7 | 1162,4 | 100,73 |
Мәліметтер жастардың жалпы тобында (15–29) төмендеу бар екенін, ал 25–29 жаста аздап өсім байқалатынын көрсетеді. Бұл еңбек нарығы мен білім беру жүйесіне түсетін жүктеменің жас ерекшелігіне қарай әркелкі екенін аңғартады.
Жастарды алаңдататын негізгі мәселелер
Жастардың күн тәртібіндегі проблемалар көбіне бір-бірімен тығыз байланысты және бір мәселенің шешілмеуі екіншісін күрделендіреді. Ең жиі аталатындары:
Білімге қолжетімділік
Жоғары немесе орта кәсіби білім ала алмау мүмкіндігі жастардың кейінгі табысына тікелей әсер етеді.
Материалдық тұрақтылық
Отбасын материалдық тұрғыдан қамтамасыз ету қиындықтары жас отбасылардың әл-ауқатына қысым түсіреді.
Мамандық бойынша жұмыс
Диплом мен еңбек нарығындағы сұраныс сәйкес келмегенде, жастар уақытша жұмысқа немесе бейресми секторға кетуге мәжбүр болады.
Тұрғын үй
Баспана тапшылығы отбасылық жоспарлауды кешеуілдетіп, әлеуметтік тұрақсыздық тәуекелін арттырады.
Өмір тәжірибесі көрсеткендей, дәл осы күрделі шешілетін мәселелер жиынтығы отбасы ішіндегі келіспеушіліктерге, қатынастардың тұрақсыздануына және әлеуметтік күйзелістің күшеюіне әкелуі мүмкін.
Жұмыспен қамту құрылымы және білім деңгейі
Республика экономикасында 1 205,8 мың жас жұмыспен қамтылған, бұл жұмыспен қамтылған халықтың шамамен 28%-ын құрайды. Оның ішінде 15–24 жас тобының үлесі — 50,5%, ал 25–29 жас тобы — 49,5%.
Жоғары/аяқталмаған жоғары білім
17,1%
Орта арнаулы
27,1%
Жалпы орта білім
44,3%
Салалар бойынша бөлініс
Ауыл, орман және балық шаруашылығы
356,8 мың
29,6%
Өнеркәсіп және құрылыс
189,5 мың
15,7%
Қызмет көрсету саласы
659,1 мың
54,7%
Қазақстанда әлеуметтік қызметкерлер әлеуметтік қамсыздандыру, білім беру, жұмыспен қамту қызметтері және әскери салаларда да еңбек етеді. Бұл — жастардың құқықтарын қорғау мен қолдауға бағытталған институттардың пәнаралық сипатын көрсетеді.
Халықтың жас құрылымы: өзгерістердің мәні
2000–2004 жылдар аралығында жас құрылымында бірқатар өзгерістер байқалды: кей жас топтарында үлес төмендесе, кейбірінде өсу тіркелді. Әсіресе 10–14 жас аралығындағы топта өсім жоғарырақ байқалады.
| Жас тобы | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 жасқа дейін | 1,6 | 1,5 | 1,4 | 1,4 | |
| 1–4 | 7,3 | 1,5 | 6,5 | 6,1 | 5,8 |
| 5–9 | 10,6 | 6,9 | 10,0 | 9,7 | 9,3 |
| 10–14 | 10,3 | 10,5 | 10,7 | 10,8 | 10,7 |
| 15–19 | 9,2 | 9,3 | 9,4 | 9,6 | 9,8 |
| 20–24 | 8,4 | 8,5 | 8,6 | 8,7 | 8,8 |
| 25–29 | 7,4 | 7,6 | 7,7 | 7,8 | 7,9 |
| 30–34 | 7,7 | 7,4 | 7,2 | 7,1 | 7,1 |
| 35–39 | 8,0 | 8,1 | 8,0 | 7,9 | 7,6 |
| 40–44 | 6,5 | 6,7 | 6,9 | 7,1 | 7,4 |
| 45–49 | 5,4 | 5,6 | 5,7 | 5,8 | 6,0 |
| 50–54 | 2,8 | 3,0 | 3,5 | 4,1 | 4,7 |
| 55–59 | 4,8 | 4,4 | 3,7 | 3,1 | 2,6 |
| 60–64 | 3,1 | 3,4 | 3,8 | 4,1 | 4,2 |
| 65–69 | 2,9 | 2,7 | 2,4 | 2,2 | 2,2 |
| 70-тен жоғары | 4,0 | 4,0 | 4,4 | 4,5 | 4,5 |
2004 жылы 2000 жылмен салыстырғанда 1 жасқа дейінгі, 1–4, 5–9, 30–34, 35–39, 55–59 және 65–69 жас топтарында үлес төмендеген. Ал 10–14, 15–19, 20–24, 40–44, 45–49, 50–54, 60–64 және 70-тен жоғары топтарда өсім байқалған.
Отбасы ахуалы және репродуктивті денсаулық
Қазақстан аумағында шамамен 3 527 000 отбасы тұрады. Қазіргі әлеуметтік-экономикалық жағдай отбасының тұрақтылығын күрделендіріп, бірқатар функциялардың әлсіреуіне әсер етті: репродуктивті жоспарлау, өмірлік тұрақтылықты сақтау және балаларды алғашқы әлеуметтендіру деңгейі төмендеді.
Аборт деңгейінің жоғары болуы
Аборттан кейінгі өлім ана өлімінің жоғары коэффициентіне ықпал ететін негізгі себептердің бірі ретінде қарастырылады.
Туу жасындағы өзгерістер
2003 жылғы мәліметтер бойынша, қазақ әйелдерінде тууының 90,9%-ы 35 жасқа дейін тіркелсе, орыс әйелдерінде тууының 84,1%-ы 30 жасқа дейін болады.
Қазіргі кезде көптеген отбасылар бір-екі баламен шектеледі. Халық санының тұрақты өсуі үшін, әдетте, отбасылардың едәуір бөлігінде үш және одан да көп баланың болуы қажет. Бұл үрдіс қалада ғана емес, ауылдық жерлерде де байқалады. Әсіресе бала тууға ең қабілетті жастағы әйелдердің саналы түрде туу санын шектеуі әйелдер мен балалардың денсаулығын қорғау мәселесін өзекті етеді.
Неке мен ажырасу: әлеуметтік тәуекел индикаторлары
2001 жылы неке саны 145 686 болса, ажырасу саны 41 567 болған. 2004 жылы неке саны 96 048-ге дейін төмендеп, ажырасу 35 460 болған (1000 адамға шаққанда: неке — 6,4, ажырасу — 2,4). Төрт жыл ішінде некеге тұрушылар санының қысқаруы байқалады, ал ажырасулар мәселесі қоғам үшін маңызды сигнал ретінде қала береді.
Әлеуметтік қызметкер отбасының барлық мәселесін «орнына» шешпейді. Оның негізгі рөлі — отбасы мүшелерінің өз проблемасын түсінуіне көмектесу, ресурстарды жұмылдыруға ынталандыру және дербес шешім қабылдауға дайындығын күшейту.
Жастарды әлеуметтік қолдау: қызметтер және құқықтар
Қазақстанда жастарды әлеуметтік қолдау мақсатында әлеуметтік қызметтер жұмыс істейді. Бұл қызметтердің тиімділігі қолжетімділікке, ведомствоаралық үйлесімге және жастардың нақты қажеттіліктерін дәл айқындауға байланысты.
Әлеуметтік қызметтердің негізгі бағыттары
- Психологиялық-педагогикалық, медициналық-әлеуметтік және құқықтық көмек көрсету; кәмелетке толмағандар мен жастарға консультация беру.
- Денсаулық жағдайына байланысты ерекше қолайсыз жағдайда қалған адамдарға әлеуметтік көмек көрсету.
- Жас отбасыларына әлеуметтік көмек көрсету.
- Еңбек және оқу ұжымдарында жастарды құқықтық қорғау.
- Девиантты мінез-құлқы бар, қадағалаусыз және панасыз қалған кәмелетке толмағандарға әлеуметтік көмек көрсету.
- Құқықтық насихат жүргізу және білім, жұмысқа орналасу, кәсіби даярлау, бос уақыт, туризм және спорт салаларындағы мүмкіндіктер туралы ақпараттандыру.
- Жастардың жұмысқа орналасуына және жұмыспен қамтылуына жәрдемдесу.
Қазақстан Республикасындағы жастардың әлеуметтік құқықтары
Денсаулық сақтау
Заңға сәйкес мемлекеттік медициналық мекемелерде тегін медициналық қызмет алу.
Білім
Мемлекеттік оқу орындарында тегін жалпы орта және бастауыш кәсіптік білім алу, сондай-ақ мемлекеттік тапсырыс негізінде тегін жоғары және орта кәсіптік білім алу.
Мәдениет және спорт
Жергілікті атқарушы органдардың шешімі бойынша жеңілдікті жағдайларда спорттық-сауықтыру және мәдени-ағарту ұйымдарына бару.
Әлеуметтік қызметтер және оңалту
Құқықтық, психологиялық, педагогикалық, отбасылық және жыныстық тәрбие мәселелері бойынша консультация алу; ерекше топтарды оңалту қызметтерін тұтыну.
Атаулы әлеуметтік көмек
Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек алу.
Мемлекеттік жастар саясаты жастардың рухани, мәдени, білім алу, кәсіби қалыптасу және дене тәрбиесін дамытуы үшін әлеуметтік-экономикалық, құқықтық және ұйымдастырушылық жағдайлар мен кепілдіктер жасауға, сондай-ақ бүкіл қоғам мүддесі үшін олардың шығармашылық әлеуетін ашуға бағытталады.