Тағы бір әңгіме Қаракерей Кабанбай батырдың жары болыпты делінетін Малайсары батырдың қарындасы Гауһар туралы
Қазақ тарихында Сырым Малайсары Тоқтауылұлы — батыр, елші, мәлімгер, тархан, қоғам қайраткері, дәулетті би-бағлан, Бәсентиін руының старшыны әрі қол бастаған қолбасшы ретінде танылған тұлға. Ол туралы сақталған дереккөздер әр алуан: ауызша шежіре, жыраулар мұрасы, сондай-ақ зерттеушілердің жазбалары.
Негізгі ой
XVIII ғасырдағы Қазақ хандығы тағдыры Абылаймен сабақтас болса, Абылайдың тұлға ретінде қалыптасуына Малайсарының ықпалы айрықша болғаны деректерде жиі айтылады.
Жазба деректердегі орны: Шоқан бағасы
Малайсары батыр туралы деректердің алғашқы жүйелі ұшырасуы Шоқан Уәлиханов еңбектерінде көрінеді. Шоқан берген бағаға қарағанда, Малайсарының тарихтағы орны Қаз дауысты Қазыбек, Уақ Деріпсал (Дербісәлі), Баян батыр сынды тұлғалар деңгейінде аталады.
Кейіп-келбеті туралы сипаттама
Ақсақалдар сөзі мен батыр ұрпақтарының естеліктеріне сүйенген деректерде Малайсарының кең иықты, ұзын бойлы, алқымды, шекелі, қыр мұрынды болғаны айтылады. Бұл сипаттаманы Жеңіс Марданов келтіреді.
Абылайдың бағалауы
Шоқан еңбегінде Абылай ханның: «Батырларымның ішінде байлығы мен батырлығы, мінезі жөнінен Малайсары, ақылы мен өжеттігінен Уақ Баян бәрінен жоғары» деген мазмұндағы бағасы келтіріледі.
Жыраулар үніндегі ишара
Қазақ жырауларының «Абылайды сан қалмақ қамап жатыр, туыңды алып шапа гөр, Малайсары» деп дәріптеуі батырдың ел жадындағы беделін айғақтайды. Бұл жолдар көбіне 1741 жылы Абылайдың шағын жасағымен қоршалып, тұтқынға түскен оқиғасына меңзеу ретінде түсіндіріледі.
Аңыз бен шежіре: Мәшһүр Жүсіп баяндаған оқиға
Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы Малайсарыға қатысты қызықты әңгімелерді қазақ батырларына, соның ішінде Олжабайға арналған аңыздар топтамасында береді. Шежіреші дерегіне қарағанда, Малайсарының әкесі Тоқтауыл да өз заманында батыр атанған.
Жолбарыс туралы хикая
Аңызда Тоқтауыл ауылы қопалы көлге қонып, өрістегі түйелер қалың қамысқа кіріп кеткені айтылады. «Оп, оп» деген дауыс естіліп, жұрт «дәу жыртқыш шығар» деп ұмтылғанда, шұбар тай мінген бала Малайсары жұрттан бұрын барып қалады. Жолбарыс тайдың құйрығынан іліп, баланы тайымен бірге аспанға лақтырады. Сол сәтте Тоқтауыл жетіп, жыртқышты шауып, баласын аман алып қалады.
Бұл әңгіме Малайсарының жастайынан ерлікке жақын, тағдырлы оқиғалармен өскенін меңзейтін фольклорлық тұспал ретінде қабылданады.
Кеңес дәуіріндегі көзқарас және зерттеу шектеулері
Малайсарының дәулетті әлеуметтік ортадан шығуы және саяси таңдаулары туралы пікірлер Кеңес дәуірі идеологиясы тұрғысынан сынға алынып, батыр мұрасын зерттеуге белгілі бір кезеңде тосқауыл қойылғаны айтылады. Ұрпақтары да қуғын-сүргінге ұшырап, батырға қатысты сауыт-сайман секілді жәдігерлер ел арасына тарап кеткен.
Кейінгі зерттеулерде (мысалы, В.А. Моисеев, Р.Б. Сүлейменов) Малайсарының қоғамдық-саяси бағытына көбірек мән беріліп, тұлғаның жан-жақты қыры толық ашыла бермегені байқалады.
Ата-тегі және шежірелік нұсқалар
Жиі қолданылатын таралым
Бәсентиін — Сырым — Жабық — Досым — Тоқтауыл — Малайсары.
Мәшһүр Жүсіп шежіресіндегі нұсқа
Бәсентиін — Сырым — Жабық — Самай — Досым — Тоқтауыл — Малайсары.
XVIII ғасыр контексті: партиялар, бағыттар, тархан атағы
Шоқан жазбаларында XVIII ғасырдың бірінші жартысында Малайсарының Абылайдың алғашқы жақтастарының бірі ретінде беделі артқаны, Абылай маңына әртүрлі топтар шоғырланғаны айтылады. Солардың ішінде «азаттық партиясын» Малайсары басқарды деген мәлімет те кездеседі.
В.А. Моисеевтің пайымдауынша, XVIII ғасырдың 40-жылдарында Қалдан Серен саясатына байланысты «қалмақ бағытын» жақтаған топтың алдыңғы қатарында да Малайсары жүрген. Осы кезеңде Абылайдың 1741–1742 жылдары тұтқында болып, келіссөздер арқылы босатылғаны белгілі.
Тархан атағы нені білдіреді?
- Тархан — көне лауазым, дәреже иесі алым-салықтан босатылады.
- Ұсақ қылмыс бойынша тек хан алдында ғана жауап береді.
- XVIII ғасырда бұл дәреженің Жоңғарияда ерекше көрініс тапқаны айтылады.
Деректерде Қалдан Сереннің Малайсарыға 1743 жылы тархан атағын бергені көрсетіледі.
Шоқан келтірген мінездеме
«Бір басында ерлігі де, мырзалығы да, терең ойлы кемеңгерлігі де жарасып тұратын Малайсарыны қалай мақтасаң да сыйымды» деген мазмұндағы жолдар батырдың тұлғалық келбетін айқындай түседі.
Тұлға айналасындағы басқа деректер: Гауһар, Тілеуқабыл, Бісміллә
Гауһар туралы
Өлкетанушылар дерегінде Малайсарының қарындасы Гауһардың да батыр болғаны, Калмаққырған маңындағы тауға қарауылға шығатыны туралы ескі әңгіме айтылады.
Тілеуқабыл туралы
Батырдың ұлы Тілеуқабылдың әрі бай, әрі батыр болғаны айтылады. Ауызша деректерде оның көпке дейін ер баласы болмай, «мына қалың жылқыға ие беретін ұл бер» деп тілегені баяндалады.
Бісміллә есімі
Тілеуі қабыл болып туған ұлдың атын Бісміллә қойғаны айтылады. Мұндай деректерді Жеңіс Тілеукеұлы ел аузынан жинап, қаһармандар туралы еңбектеріне енгізген.
Абылайдың ерекше құрметі
Ауызекі дәстүрде Абылайдың: «Бұрын өткен екі кісіге таңданамын: Қаракесек Қазыбек пен Уақ Дербісәлі. Екеуі де жау қолындағы тұтқындарды босатып алды… Өз батырларымның ішінде Бәсентиін Малайсары мен Уақ Баян бәрінен жоғары» деген сөзі айтылады.
Туған жері, қаза тапқан орны және жер-су атаулары
Малайсары Ертіс пен Сыр бойын еркін жайлаған Бәсентиін–Сырым елінің қалың ортасында, Тоқтауыл батыр шаңырағында дүниеге келгені айтылады. Оның жастайынан ерлік жолына бейім болғаны туралы әңгімелер көп.
1754 жыл және Малайсары жотасы
Деректерде Малайсары батыр 1754 жылы Алтын Емел тауының баурайында қаза тапқаны айтылады. Сол заманнан бері бұл өңірдегі үлкен жота «Малайсары» аталып кеткені көрсетіледі: теңіз деңгейінен биіктігі шамамен 1446 м, батыстан шығысқа қарай 100 шақырымға созылып, ені 10–20 шақырым аралығында.
Жоңғар Алатауының басталар тұсы да осы маңға сәйкес келеді деген дерек бар.
Қаратал өңірі және Алтын Емел атауы
Қаратал өзені маңын екі ғасырға жуық қалмақ қонтайшылары орда тіккен ірі саяси орталық ретінде сипаттайтын деректер кездеседі; Қалдан Серен дәуіріндегі құрылыстардың орны бүгінге дейін байқалады делінеді. Ал «Алтын Емел» атауы кей түсіндірулерде «алтын ердің қасы» немесе «ердің алтын қасы» деген ұғыммен байланыстырылып беріледі.
Қайшылықты әңгімелер және нақты дерек
Ауызша әңгімелерде Абылай хан жорыққа Малайсарысыз, Тарақты Байғозысыз, Уақ Баянсыз, Балта Керей Тұрсынбайсыз аттанбайды деген сөз бар. Сондай-ақ бір нұсқада Малайсарының қалмаққа тұтқынға түсіп, қонтайшымен «соғыспауға анттасқаны» айтылады. Кейін барлау кезінде жараланып, қосқа жеткізілген соң, Абылайдың «ішегін жыртатын сүр ет бермеңдер» деп қатаң тапсырғанына қарамастан, батыр қоржын түбіндегі қазыдан жеп қойып, көз жұмды деген қайғылы баяндау кездеседі.
Жазба деректер не дейді?
Жазба деректерде Малайсарының жоңғарларға тұтқын болғаны нақты көрсетілмейді. Тек 1743 жылы Әбілфейіз сұлтанмен бірге Жоңғарияда аманат ретінде болғаны және қалмақтарға қарсы жорықтардың бірінде қаза тапқаны туралы мәлімет айтылады.
Қорытынды пайым
Малайсары Тоқтауылұлы туралы дерек әлемі — жыраулық үн, ауызша аңыз, шежіре және ғылыми пайымдаулар тоғысқан кең өріс. Бір жағынан, ол Абылай дәуіріндегі күрделі саяси ахуалда ықпалды тұлға ретінде көрінсе, екінші жағынан, халық жадында ерлік пен мәрттік ұстанымын қатар ұстаған батыр бейнесінде сақталған.