Жапония Солтүстік Кореяға географиялық жақындығынан ядролық дағдарыс мәселесін әскери күшпен шешуге қарсы

КЕДО жобасы және орындалмаған уәделер

АҚШ келісім бойынша өз міндеттемелерін орындады деп мәлімдегенімен, КЕДО шеңберіндегі АЭС құрылысы созылып, іс жүзінде сегіз жылға кідіргені және оған тек 2002 жылы ғана кіріскені белгілі. Сол кезеңдегі АҚШ президенті Билл Клинтонның Ким Чен Ирге жолдаған хатында КЕДО-ның мүмкіндік-ресурсы жетпесе, АҚШ жобаны өзі жалғыз жүзеге асыратыны айтылғаны да көрсетіледі.

Алайда мәтіндегі пайымға сәйкес, АҚШ бастапқыдан-ақ екіжақты келісім міндеттемелерін толық орындауды жоспарламаған. 1994 жылғы Женева келісіміне қол қойылғаннан кейін көп ұзамай (1994 жылғы 8 шілдеде) Ким Ир Сеннің қайтыс болуы Вашингтонда Пхеньян режимі жақын арада әлсірейді деген күтуді күшейтті. Нәтижесінде саяси-экономикалық қатынастарды қалпына келтіру, күш қолданбау сияқты саяси міндеттемелер де іс жүзінде орындалмай, АҚШ—КХДР қатынастары қайта шиеленісе түсті.

АҚШ ішкі саясаты: келіссөзден қатаң ұстанымға дейін

Клинтон кезеңінде АҚШ саясаты, ең кемі келіссөз жүргізу деңгейінде, Солтүстік Кореямен қатынастарды жұмсартуға бағытталды. Бұған 1994 жылғы Женева келісімі мен КЕДО консорциумы мысал бола алады. Демократтар мен республикашылдар арасындағы қайшылықтарға қарамастан, белгілі бір сауда шектеулерінің алынуы және келіссөз процесінің жаңғыруы байқалды.

Ақ үйге республикашыл әкімшіліктің келуімен риторика мен тәсіл қатая түсті: КХДР «зұлымдық ошағы» ретінде аталып, халықаралық қауіпсіздікке қатер төндіреді деген мәлімдемелер жасалды. Бұл тұста АҚШ басшылығы Ким Чен Ир режимін әлсіз деп бағалап, Ауғанстан мен Ирактағы операциялардан кейін Пхеньян АҚШ шарттарын қабылдауға мәжбүр болады деген үмітке сүйенгені аңғарылады.

Құқықтық және саяси қайшылықтар

Жанармай жеткізуді тоқтатудың ресми негіздемесі ретінде КХДР-дың Корей түбегін ядролық қарудан азат ету декларациясы аясындағы міндеттемелерді бұзғаны аталады. Алайда мәтінде 1993 жылғы 11 маусымдағы АҚШ—Солтүстік Корея бірлескен мәлімдемесіне де сілтеме жасалып, онда күш қолданудан бас тартумен қатар егемендікті құрметтеу, ішкі іске араласпау және теңдік пен әділдік қағидалары негізінде үкіметаралық диалогты жалғастыру міндеттемелері бекітілгені еске салынады. Осы тұрғыдан алғанда, диалогты ұзақ уақыт тоқтату, қауіп төндіру және басшыларды көпшілік алдында қорлау келісілген қағидаларға қайшы ретінде көрсетіледі.

Сонымен бірге, ЯҚТК-ның 10-бабына сәйкес мемлекет өз қауіпсіздігіне қатер төнген жағдайда шарттан шығуға құқылы екені айтылады; КХДР осы құқықты пайдаланған. Бұл шешім халықаралық ахуалды ушықтырғанымен, мәтін авторы оны халықаралық құқықты тікелей бұзу ретінде қарастырмайды. МАГАТЭ бас директоры М. Эль-Барадейдің де осы бапты нақтылау/өзгерту қажеттігін көтергені аталады.

АҚШ ұстанымындағы түзетулер және әскери сценарийден бас тарту

Мәтін бойынша, кейінгі кезеңде АҚШ-тың КХДР-ға қатысты қарсыласу саясаты белгілі бір деңгейде өзгеріске ұшырай бастаған. Мысалы, Вашингтон Оңтүстік Корея президенті Но Му Хёнге 38-параллельден өз әскерін әкетпейтінін мәлімдегені көрсетіледі. Бұрын демаркациялық сызықтан әскер әкету туралы пікірлер КХДР-ға қарсы әскери дайындық ретінде түсіндірілген.

Егер бұрын АҚШ Ким Чен Ирді «күшейтпес үшін» кепілдіктер беруге құлықсыз болса, кейін алтыжақты келіссөздер аясында КХДР-ға жазбаша қауіпсіздік кепілдігін беру бастамасы пайда болғаны айтылады. Бұл өзгерістердің себептері ретінде Ауғанстан мен Ирактағы қиындықтар, көптеген елдердің соғысқа қарсы ұстанымы, аймақтағы одақтастар — Жапония мен Оңтүстік Кореяның соғысқа қарсы болуы, сондай-ақ бір мезгілде бірнеше қақтығысты қатар жүргізудің ауыртпалығы аталады.

Солтүстік Корея прецеденті және технологиялық тәуекел

Солтүстік Корея тәжірибесі ядролық қару жасау әлеуеті бар көптеген елдер үшін үлгі ретінде қабылдануы мүмкін деген алаңдаушылық айтылады. Бұған қоса, ядролық технологиялар мен компоненттердің басқа мемлекеттерге берілу қаупі де жоққа шығарылмайды.

Саясаттанушылардың бір бөлігі Вашингтон КХДР-дың егемендігін мойындау және экономикалық санкцияларды жұмсарту жолымен де келісімге келе алады деп есептейді. Мұндай мойындаудың астарында екі Кореяның бірігуі АҚШ-тың аймақтық мүдделеріне қолайсыз салдар әкелуі мүмкін деген қауіп бар екені көрсетіледі.

Жапония: қауіпсіздік, дипломатия және екіжақты түйіндер

Соңғы жиырма жылдағы Шығыс Азияның экономикалық дамуы аймақтағы саяси күн тәртібін де өзгертті. Жаңа ғасыр басында Жапония үшін экономикалық рөлін дамытумен қатар саяси салмағын арттыру міндеті алға шықты. Геосаяси тұрғыдан Токио АҚШ ықпалы, Ресеймен территориялық даулар, Қытайдың күшеюі және Оңтүстік Кореяның серпінді дамуымен астасқан күрделі ортада қалып отыр. Бұған қоса, КХДР-мен дипломатиялық қатынастардың болмауы жағдайды ауырлатады.

Токио пікірінше, КХДР-дың әскери-саяси бағыты Жапония мүдделеріне қауіп төндіреді, ал Пхеньянмен қатынас сыртқы саясаттың ең өткір бағыттарының бірі болып қала береді. КХДР 1910–1945 жылдардағы отарлық кезең үшін өтемақы талап етсе, Жапония жапон азаматтарының ұрлануы мәселесін алға тартып келеді. Екі тарап та өз талаптарынан бас тартпай отыр.

Жапония талаптарының «үштағаны»

Осы талаптар орындалған жағдайда ғана Токио гуманитарлық және энергетикалық көмекті (алдымен ауыр мазут, кейін ЖЭС жабдықтары) қарастыруға дайын екені, ал қатынастар қалыпқа келгеннен кейін экономикалық қолдау мүмкіндігі айтылатыны көрсетіледі. Қауіпсіздік кепілдіктері мәселесі де осы шарттармен байланыстырылған. Сонымен бірге, Жапония КХДР-дың химиялық және бактериологиялық бағдарламаларына да алаңдайтыны атап өтіледі.

Жапонияның өз бетінше әскери қысым жасау мүмкіндігі шектеулі: заңи тұрғыдан Конституцияның 9-бабына, практикалық тұрғыдан заманауи соққы құралдарының шектеулілігіне байланысты. Сондықтан Токио «асығыстық қажет емес» деген ұстанымға жақын: уақыттың созылуы көбірек КХДР-дың өзіне қолайсыз әсер етеді деп пайымдайды.

Корея Республикасы: соғысты болдырмау және ынтымақтастық күн тәртібі

Корея Республикасы Солтүстік Кореяның ядролық бағдарламасына байланысты дағдарыстың қарулы қақтығысқа айналуына жол бермеуге тырысады. Мұндай соғыс ауыр материалдық шығындарға әкеліп қана қоймай, түбекте экологиялық апат қаупін күшейтіп, Оңтүстік Кореяның экономикалық тұрақтылығына соққы беруі мүмкін.

Осы себепті Сеул бірқатар экономикалық жобаларды жоспарлап, КХДР-мен байланыстарды тереңдету арқылы Оңтүстік пен Солтүстік арасындағы диалогты жүйелеуге ұмтылады. Бейбіт бірге өмір сүру, кейін конфедерацияға жақындау секілді ортақ мүдделердің бар екені біртіндеп мойындала бастағаны айтылады. Сонымен қатар, 1950–1953 жылдардағы соғыстан бері ажырап қалған отбасыларды қайта қауыштыру, тұтқындар мен теңізде ұсталған балықшыларды қайтару мәселелері де күн тәртібінде.

Дегенмен идеологиялық айырмашылықтар, ақпараттық қарсыластықтың сақталуы және әскери әлеуетті арттыру үрдістері жақындасуды тежеп, ядролық фактор негізгі кедергілердің бірі болып қала береді.