Денсаулыққа қарсы қылмыстардың жалпы сипаттамасы туралы қазақша реферат
Денсаулыққа қарсы қылмыстардың жалпы сипаттамасы
Адам денсаулығына қарсы қылмыстарды талдауда олардың объектісін, объективтік жағын, субъектісін және субъективтік жағын бөлек қарастыру маңызды. Дене жарақатына қатысты қылмыстардың объектісі — бөгде адамның қалыпты денсаулығы.
Объективтік жағы: зиян келтіру нысандары
Денсаулыққа қарсы қылмыстардың объективтік жағы басқа адамның денсаулығына құқыққа қайшы әрекеттер немесе әрекетсіздік арқылы зиян келтірумен көрініс табады. Көбіне дене жарақаты әрекет арқылы жасалады.
Әрекет арқылы
- Механикалық әсер: мүшелерге зақым келтіру
- Химиялық әсер: улау, қышқылмен күйдіру
- Электрлік әсер: тоқпен ұру
- Термикалық/биологиялық әсер: инфекциялық ауру жұқтыру
- Психикалық әсер: гипноз және өзге тәсілдер
Әрекетсіздік арқылы
Дене жарақаты әрекетсіздік арқылы да келтірілуі мүмкін. Бұл белгілі бір адам өзіне жүктелген міндеттерді орындамаған жағдайда орын алады.
Маңызды өлшем: міндеттің болуы және оны орындамаудың нәтижесінде денсаулыққа нақты зиянның туындауы.
Жауаптылықтан босататын және ерекшеленетін жағдайлар
Кейбір жағдайларда дене жарақатын келтіру қылмыстық жауаптылықтан босатуға негіз болуы мүмкін. Мұндай жағдайларға, мысалы, мәжбүрлік қажеттілік, яғни емдеу мақсаты жатады.
Емдеу және жәбірленушінің келісімі
Егер жәбірленуші хирургиялық операция жасауға келісім берсе, онда операция барысында туындайтын белгілі бір салдарлар үшін дәрігерлер, әдетте, жауап бермейді. Себебі жәбірленуші ықтимал медициналық тәуекелдерге саналы түрде келіседі.
Спорт жарыстары кезіндегі жарақат
Дене жарақаты спорт жарыстары кезінде де орын алуы мүмкін. Егер спорт түріне тән жалпы ережелер сақталмаса және соның салдарынан жарақат келтірілсе, әрекет денсаулыққа қарсы қылмыс ретінде саралануы ықтимал.
Мысалы, футболда ережені өрескел бұзып, басқа адамға дене жарақатын келтіру — денсаулыққа қарсы қылмыс ретінде танылуы мүмкін.
Субъективтік жағы: кінәнің нысандары
Дене жарақатын келтірудің субъективтік жағы екі нысаннан тұрады: қасақаналық (тікелей және жанама) және абайсыздық (менмендік және немқұрайлылық).
Қасақаналық
- Тікелей қасақаналық: кінәлі адам жарақат келтіруді тілейді, алдын ала ойластырып, мақсатты түрде әрекет етеді.
- Жанама қасақаналық: кінәлі зардапты тілемейді, бірақ оның болуына саналы түрде жол береді.
Абайсыздық
- Менмендік (сенімділік): адам салдардың туындауын алдын ала көреді, бірақ «болмай қалар» деп негізсіз сенеді.
- Немқұрайлылық: адам салдарды алдын ала көрмейді, бірақ көре алатын әрі көруге тиіс болатын.
Субъект: жас шамасы және арнайы субъектілер
Денсаулыққа қарсы қылмыстар бойынша жауаптылыққа тартылатын тұлға (субъект) мәселесі Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіндегі жас шектерімен және кей жағдайларда арнайы субъект болу талабымен айқындалады.
14 жастан бастап жауаптылық (ҚК 15-бап, 2-тармақ)
- Денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру 103-бап
- Ауырлататын мән-жайларда денсаулыққа қасақана орташа ауырлықтағы зиян келтіру 104-бап
16 жастан бастап жауаптылық
- Денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру 105-бап
- Жан күйзелісі жағдайында денсаулыққа зиян келтіру 108-бап
- Қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде денсаулыққа ауыр зиян келтіру 109-бап
- Қылмыс жасаған адамды ұстау кезінде денсаулыққа ауыр зиян келтіру 110-бап
- Денсаулыққа абайсызда зиян келтіру 111-бап
- Қорқыту 112-бап
- Соз ауруларын жұқтыру 115-бап
- Адамның иммун тапшылығы вирусын (АИТВ) жұқтыру 116-бап
- Заңсыз аборт жасау 117-бап
- Қауіпті жағдайда қалдыру 119-бап
Арнайы субъектілер бойынша жауаптылық
Кейбір қылмыстар үшін жауаптылық тек арнаулы субъектілерге (мысалы, медициналық қызметкер) жүктеледі. Мұндай жағдайларда заң бойынша арнайы кәсіби міндеттердің болуы шешуші мәнге ие.
- Заңсыз аборт жасау 117-бап
- Медицина қызметкерінің кәсіптік міндеттерін тиісінше орындамауы 114-бап
- Ауыстырып салу немесе өзгедей пайдалану үшін адамның органдарын не тінін алуға мәжбүр ету 113-бап
- Науқасқа көмек көрсетпеу 118-бап
Осылайша, денсаулыққа қарсы қылмыстардың субъектісіне қойылатын талаптар әр түрлі: кейбір жағдайларда жауаптылық 14 жастан, кейбірінде 16 жастан басталады. Сонымен қатар дене жарақатын келтірумен байланысты қылмыстарда арнайы субъектілер де көзделеді.