Канттың философиядағы мораль мәселесі

Иммануил Кант қарапайым отбасында дүниеге келді: әкесі теріден ер-тұрман, жүген, шідер сияқты бұйымдар жасаған қолөнерші болған. Оның гимназияда, кейін Кёнигсберг университетінде оқуына Шульц атты пастор қолдау көрсетеді. Университетте Кант философиямен қатар жаратылыстану ғылымдарын — математика, физика, астрономия, география, медицина негіздерін — терең меңгереді.

М.К. Мамардашвили атап өткендей, Канттың өмірі — өз алдына тағылым. Оның өмірінде сырт көзге «айрықша оқиға» аз болған: ол өмір бойы Кёнигсбергте тұрып, Шығыс Пруссиядан шықпаған. Дегенмен «еш жерде болмаған» адамның географиядан сабақ беріп, «Физикалық география» атты көптомдық еңбек жазуы таңдандырмай қоймайды. Бұл — Канттың қиялы мен ойлау қуатының, жүйелі білімінің айғағы.

Кант априорлық ұғымдар туралы ілім жасады: кейбір түсініктер адамның санасында тәжірибеге дейін-ақ (тәжірибеден тыс) қалыптасады деп есептеді. Ол өмір бойы үйленбеді, бала-шағасы болмады, бірақ тәрбие туралы құнды ойларға толы «Педагогика» еңбегін жазды.

Бала кезінде әлсіз, жиі ауырған Кант ержеткен соң өзін-өзі шынықтыру, қатаң тәртіп пен тұрақты еңбек арқылы ұзақ та өнімді ғұмыр кешті. Оның дәлдігі соншалық, қала тұрғындары Канттың күнделікті серуен уақытына қарап сағат түзейтін болған деген дерек айтылады.

Канттың еңбекқорлығы ерекше: күн сайын 10–12 сағат дәріс оқып, ғылыми ізденіспен айналысу қалыпты дағдыға айналған. Ол университетте жыл сайын бірнеше пәннен сабақ беріп, әртүрлі ғылым салаларында күрделі еңбектер жазды. Қарапайым ортадан шыққан Канттың әлемге танылған ойшылға айналуы — табандылық пен жүйелі еңбектің нәтижесі.

Кант философиясындағы ең маңызды жаңалықтардың бірі — таным процесіндегі субъект рөлін алдыңғы орынға шығару. Бұған дейінгі түсініктерде адам санасы сыртқы дүниені «қабылдаушы» ғана деп қарастырылды; ал Кант, керісінше, таным — белсенді әрекет, субъекті объектіні белгілі бір тәртіппен «құрастырып» қабылдайды дейді.

Осы арқылы Кант субъект–объект қатынасын жаңаша түсіндіреді: субъект болмаса, объект «таным объектісі» ретінде айқындалмайды. Адам кез келген нәрсені емес, өзіне қажет, өзіне мәнді болған құбылысты тануға ұмтылады. Бұл жерде Кант танымның әлеуметтік қырын да көрсетеді: таным субъекті — оқшау адам емес, мәдениетке, ғылымға, білімге сүйенетін қоғам.

Канттың мораль туралы көзқарастары да осы белсенді субъект идеясына сүйенеді. Моральды тек сыртқы ықпалдың «ізі» ретінде түсіндіру жеткіліксіз: мұнда адамның ішкі қағидалары, жауапкершілігі, еркі маңызды. Оның гуманистік өзегін мына ой айқын көрсетеді: адам ешкімге де, еш нәрсеге де құрал болмауы керек; адам — мақсат.

Канттың көзқарастарын өз дәуірінде де, кейін де біржақты бағалаулар жиі көмкерді: оны агностик, субъективтік идеалист, дуалист деп сипаттайтын пікірлер кең тарады. Дегенмен Канттың негізгі ниеті — танымның күрделілігін, дүниенің шексіздігін және адам санасының белсенді қызметін көрсету, философияға әдіснамалық тәртіп енгізу еді.

Кант өзінің зерделі философиясы арқылы өткен дәуір ойшылдары тап болған қайшылықтарды шешуге талпынды. Ол XVIII–XIX ғасырларда бір-біріне қарсы қойылған эмпиризм мен рационализмді жақындастыруға ұмтылып, танымның екі қабілетін — сезімділік пен пайымды — ажырата отырып, олардың бірлігін көрсетті.

Канттың ойынша, сезімділік танымның мазмұнына, ал пайым оның формасына қатысты: сезімділіксіз зат бізге «берілмейді», ал пайымсыз оны ой елегінен өткізу мүмкін емес. Мазмұнсыз ой — бос, ал ұғымдарсыз аңдаушылық — соқыр. Осы тұжырымдары арқылы Кант ұзақ айтыс-тартыстың өзегіне айналған екі бағыттың да шектілігін көрсетіп, олардың тоғысу нүктесін айқындады.

Сонымен қатар Кант философиясы шешілмейтін түйіндерге де тірелді. Соның ең ірілерінің бірі — «өзіндік зат» мәселесі: ол біздің санамыздан тыс өмір сүретінін мойындай отырып, оны толық тану мүмкін емес деген пікір қайшылық туғызады. Дегенмен дәл осы қайшылықтар Канттан кейінгі философияның дамуына қуатты серпін берді.

ХХ ғасырда «Кантқа қайта оралу» идеясы жаңа күш алды (жаңакантшылдық). Бұл үрдіс XXI ғасырда да өзекті: Канттың адамды мақсат ретінде құрметтеу, ақыл мен мораль жауапкершілігін ұштастыру, бейбітшілік пен құқық үстемдігін негіздеу туралы идеялары қазіргі ойлау мәдениеті үшін маңызды бағдар болып қала береді.