Ядролық қаруды таратпау туралы шарт таратпау режімінің арқауы болды және солай бола бермек
Ядролық сынақтардың адамға және табиғатқа салдары
Атомдық жарылыстар қоршаған ортаға ғана емес, халықтың денсаулығына, генетикалық қорына да ұзақ мерзімді зиян келтіреді. Радиоактивті заттар мен сәулелену деңгейінің қалыпты мөлшерден асып кетуі тіршілік атаулыға қауіп төндіріп, тірі жасушаларда генетикалық өзгерістер туғызатыны белгілі.
Әлемде мыңдаған ядролық сынақ жүргізілгенімен, Семей полигонының зардабын қазақ халқы сияқты терең сезінген халық аз. Ресми деректерде Семей полигонында жүздеген атом және сутегі бомбалары сыналғаны, олардың қуаты Хиросима мен Нагасакидегі жарылыстардың жиынтық қуатынан әлдеқайда жоғары болғаны айтылады.
Денсаулыққа әсері
Ересектер ауруларының көбеюі, балалар өлімінің артуы, өмір сүру ұзақтығының қысқаруы.
Генетикалық зардап
Туа біткен ақаулардың көбеюі және ұрпақ саулығына төнген қауіп.
Сол кезеңдегі ғалымдар мен қоғам қайраткерлері экологиялық ахуалдың аса күрделі деңгейге жеткенін атап өтті. Сондықтан ядролық қауіп мәселесі көтерілгенде Қазақстан бейжай қала алмады.
Қазақстанның тарихи таңдауы: арсеналдан бас тарту және полигонды жабу
Қазақстан тәуелсіздікке жақын кезеңде әлемдегі ірі ядролық арсеналдардың біріне ие бола тұра, одан өз еркімен бас тартты. Сонымен бірге, аумағы жөнінен әлемдегі ең ірі сынақ алаңдарының бірі болған Семей ядролық полигоны жабылды. Бұл қадам жаһандық қарусыздану тарихындағы маңызды бетбұрысқа айналды.
1991 жылғы 29 тамыз — жаңа дәуірдің бастауы
1991 жылдың 29 тамызында Семей ядролық сынақ полигонын жабу туралы шешім қабылданды. Осы күн ядролық қарудан саналы түрде, біржақты негізде бас тартудың әлемдік тәжірибесіне жол ашты.
Бұл шешім Қазақстанның ядролық қаруды таратпау және қауіпсіздік саласындағы халықаралық міндеттемелерін жүйелі түрде нығайтуымен жалғасты.
Халықаралық келісімдер мен қауіпсіздік кепілдіктері
Қазақстан ядролық қаруды таратпау архитектурасына ерте әрі белсенді кірікті. 1993 жылы еліміз ядролық қаруды таратпау туралы шартқа қосылуға бағыт алды. 1994 жылы әлемнің ядролық державалары Қазақстанның қауіпсіздігіне кепілдік беретін меморандумға қол қойды.
1994 жылы Қазақстан аумағынан ядролық қаруды әкету аяқталды, ал 1995 жылы бұрынғы Семей полигонында соңғы ядролық заряд жойылды. 1996 жылы Қазақстан ядролық сынақтарға толық тыйым салу туралы шартқа қол қойып, кейін оны ратификациялады.
Таратпау
Ядролық қаруды таратпау туралы шартқа қосылу және міндеттемелер
Тыйым салу
Ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы шарт
Кепілдіктер
Қазақстан қауіпсіздігіне халықаралық кепілдіктер
Мониторинг, инспекция және практикалық ынтымақтастық
Қазақстан ядролық сынақтарға жан-жақты тыйым салу жөніндегі халықаралық тетіктерді нығайтуға ерекше мән береді. Осы бағытта жаһандық мониторинг жүйесін дамыту, инспекциялау әдістерін жетілдіру және халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимыл жүргізілді.
2008 жылы Семей өңірінде интеграцияланған далалық эксперимент өткізіліп, кез келген ортадағы ықтимал ядролық жарылыстарды тіркеу және тексеру тәсілдері пысықталды. Бұл жұмыстар верификация тетіктерін күшейтуге бағытталды.
БҰҰ аясындағы бастамалар және халықаралық диалог
Қазақстан бастамасымен 29 тамыз БҰҰ тарапынан Ядролық сынақтарға қарсы іс-қимылдың халықаралық күні ретінде бекітілді. Бұл қадам ядролық сынақтардың салдарын ұмытпауға және тыйым салу күн тәртібін алға жылжытуға қызмет етеді.
Ядролық қарусыз әлем үшін ұсынылған бағыттар
- Қазақстан аумағында ядролық отынның халықаралық банкін орналастыруға дайындық.
- Таяу Шығысты ядролық қарусыз аймаққа айналдыруға бағытталған құқықтық негізді күшейту.
- Аса жойқын технологияларды әскери мақсатта қолдануға шектеу қою.
- Ядролық сынақтарды толық тоқтату және жаппай қырып-жоятын қаруларды өндіруге түбегейлі тыйым салу.
- Ядролық қарусыз әлемнің жалпыға ортақ декларациясын қабылдау идеясын ілгерілету.
Бұл бастамалар ядролық қарулануға бақылаудың әлсіз тетіктері бар өңірлердегі тәуекелдерді азайтуға, сондай-ақ ядролық материалдардың лаңкестер қолына түсу қаупін төмендетуге бағытталған.
Қазақстанның қарусыздану және таратпау саласындағы қадамдары (қысқаша хронология)
| Жыл | Негізгі оқиға | Мәні |
|---|---|---|
| 1991 | Семей ядролық сынақ полигоны жабылды | Ядролық мұрадан бас тартудың символдық әрі практикалық бастауы |
| 1992 | Лиссабон хаттамасы; қауіпті қаруды қысқарту бағдарламалары | Таратпау міндеттемелерін нақтылау және инфрақұрылымды жоюға кірісу |
| 1993 | Ядролық қаруды таратпау туралы шарт ратификацияланды | Халықаралық таратпау режіміне толық кірігу |
| 1994 | МАГАТЭ-ге мүшелік; кепілдіктер туралы келісім; қауіпсіздік кепілдіктері | Ашықтық, бақылау және халықаралық сенім тетіктері |
| 1994–1995 | Ядролық қаруды әкету аяқталды; соңғы заряд жойылды | Қарусызданудың практикалық аяқталуы |
| 1996 | Ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы шартқа қол қойылды | Сынақтарды заңды түрде шектеуге үлес |
| 2000 | Семейдегі соңғы штольня жойылды | Сынақ инфрақұрылымын түбегейлі жабу |
| 2006 | Орталық Азияда ядролық қарудан азат аймақ құру туралы шарт | Өңірлік қауіпсіздік үлгісін орнықтыру |
| 2008 | Семей өңірінде интеграцияланған далалық эксперимент | Верификация мен мониторингтің практикалық базасын күшейту |
| 2011 | БҰҰ мінберінде «ядросыз әлем декларациясы» идеясын ілгерілету | Нормативтік және саяси күн тәртібін кеңейту |
Бұл тізім — мәтіндегі негізгі оқиғаларды ықшамдап беретін қысқаша шолу. Қазақстан ядролық қауіпсіздік мәдениетін орнықтыру үшін халықаралық ұйымдармен тұрақты ынтымақтастықты жалғастырып келеді.
Қорытынды
Ядролық қарудан бас тарту — ХХІ ғасырдың ең ауқымды әрі жауапты таңдауларының бірі. Қазақстанның тәжірибесі көрсеткендей, қауіпсіздік тек қару санына емес, саяси ерік-жігерге, ашықтыққа және халықаралық құқықты құрметтеуге сүйенгенде ғана берік болады.
Егер халықаралық қоғамдастық ядролық қаруға ие мемлекеттер ауқымының кеңеюіне қарсы бірізді саяси ұстаным көрсете алмаса, ядролық тәуекелдер күшейіп, салдары ауыр болуы мүмкін. Сондықтан Қазақстан бастамалары — тарих сабағын болашақ қауіпсіздігіне айналдыруға бағытталған үлгі.
Пайдаланылған дереккөздер (мәтіндегі атаулар бойынша)
- 1. «Ядросыз әлемге бағыт ұстануда ядролық қауіпсіздіктің жаңа амалдарын іздестіру — маңызды міндет» (2011).
- 2. Дж. Кенен. «Ядролық қаруды таратпау» (Лос-Анджелес, 2002).
- 3. Жұмаханов А. «Қазіргі ядролық жағдай» (Азаттық, 2010).
- 4. «Жаһандық қауіпсіздіктің маңызды факторы» (Егемен Қазақстан, 2009).
- 5. «Семей ядролық полигонының жабылуына 20 жыл: Қазақстанның бастамалары» (2011).
- 6. БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мунның Семейге сапары және пікірлері туралы материалдар (2011).
- 7. ҚР Президентінің «Қазақстан—2050» стратегиясы аясындағы Жолдауы (akorda ресурстары бойынша).
Автор туралы белгі
Мәтін соңындағы дерек бойынша: Омар Б.М., құқық магистрі, Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті.