НҰРСҰЛТАН НАЗАРБАЕВТЫҢ ӨМІРДЕ ЖҮЗЕГЕ АСҚАН ЕУРАЗИЯЛЫҚ ЖОБАСЫ ТУРАЛЫ
Қазақстанның тәуелсіздігі: реформалар және орнықты даму
Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің жиырма жылдығын ауқымды әлеуметтік-экономикалық және саяси реформалардың нәтижелерімен қарсы алды. Халықаралық қоғамдастық Қазақстанды жаһандық үдерістерге беделді әрі ықпалды қатысушы ретінде таныды.
Елде ұлттық мемлекеттіліктің берік іргетасы қаланып, аумақтық тұтастық қамтамасыз етілді. Қазақстан нарықтық қатынастар жолына нық қадам басып, әлемдік экономикаға сәтті кірікті. Бүгінде Қазақстан — динамикалық дамып келе жатқан, халықаралық үдерістерде елеулі рөл атқаратын мемлекет.
Ерекше екпін
- Тұрақты ішкі саяси ахуал — ұзақ мерзімді дамудың басты алғышарты.
- Ұлтаралық татулық пен дінаралық келісім — қоғамдық тұрақтылықтың өзегі.
- Мемлекеттік құрылысты ұтымды жүргізу — реформалардың тиімділігін арттырады.
Ұзақ мерзімді жоспарлау: «Қазақстан—2030» және индустриялық серпін
1997 жылғы қазанда Президент Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан дамуының алғашқы іргелі бағдарламасын ұсынды — «Қазақстан—2030» стратегиясы. Бұл құжатта ұзақ мерзімді модернизацияның бағыттары мен мақсаттары айқындалып, негізгі әлеуметтік және экономикалық салалар қамтылды.
Стратегиялық бағыт 2009 жылғы мамырда қабылданған 2010–2014 жылдарға арналған мемлекеттік үдемелі индустриялық-инновациялық бағдарламада нақтылай түсті. Бағдарламаның түпкі міндеті — инновация мен озық технологияларды енгізу арқылы жаңа индустриялық экономика қалыптастыру.
«Қазақстан—2030»
Ұзақ мерзімді мақсаттар мен мемлекеттік жаңғырудың жүйелі бағдарын бекіткен стратегиялық жоспар.
Индустриялық-инновациялық бағдарлама
Экономиканы әртараптандыруға, жаңа технологияларды енгізуге және өндірістік әлеуетті күшейтуге бағытталған кезеңдік қадам.
Қоғамдық келісім: этносаралық және конфессияаралық диалог
Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен Қазақстан халқы Ассамблеясының құрылуы — көпэтносты қоғамда сенім мен ынтымақтың ерекше мәдениетін қалыптастыруға бағытталған қадам. Бұл тәжірибе халықаралық деңгейде жаңашыл үлгі ретінде бағаланды.
Қазақстанның этносаралық үнқатысуды тиімді ұйымдастыра алғанының тағы бір айғағы — өркениеттер мен конфессиялар арасындағы диалогты кеңейтуді көздейтін және дәстүрге айналған Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезін өткізу бастамасы.
Халықаралық арена: мойындалған бедел және жауапкершілік
Қазақстанның Еуропадағы жетекші ұйымдардың бірі — ЕҚЫҰ-ға төрағалық етуі ел жетістіктерін мойындаудың және Қазақстан басшысының халықаралық деңгейдегі беделінің көрнекті көрсеткіші болды. Астана саммитінің өткізілуі жаңа тарихи жағдайда «Хельсинки рухын» жаңғыртуға мүмкіндік берді.
Қазақстанның сыртқы саяси логикасы
Ішкі тұрақтылық, реформалардың сабақтастығы және аймақтық кооперация — халықаралық сенім капиталын күшейтетін үш тірек ретінде көрінеді.
Ядролық қарусыздану: жаһандық бастама және тарихи шешім
Қазақстанның халықаралық беделінің іргетасы 1990-жылдардың басында қаланды. 1991 жылы ядролық қарудан ерікті түрде бас тарту және Семей сынақ полигонын жабу — ядролық қарусыздану мен таратпау ісіне қосылған елеулі үлес болды.
Бұл шешім Қазақстанның ядролық емес мәртебесін бекітіп қана қоймай, ядролық сынақтарды тоқтатуға бағытталған әлемдік үдерістерге қуатты серпін берді.
Стратегиялық әріптестік: Қазақстан–Ресей бағыты
Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан мен Ресей арасындағы шынайы стратегиялық әріптестікті жүйелі түрде қолдады. Бұған ХХІ ғасырға бағдарланған мәңгілік достық пен одақтастық туралы декларация, Байқоңыр ғарыш айлағының қызметі және Каспий қойнауын игеру жөніндегі маңызды келісімдер дәлел.
Еуразиялық жоба: идеяның негізі және прагматикалық формула
Нұрсұлтан Назарбаевтың жетістік формуласы екі құрамнан тұрады: біріншіден, реформалар Қазақстанның табиғи артықшылықтарына — бай ресурстарға, географиялық орналасуға және адами капиталға сүйенді; екіншіден, Еуразия мемлекеттерімен интеграцияны кезең-кезеңімен тереңдету маңызды факторға айналды.
Қазіргі әлемде экономикалық интеграция тұрақты әрі әділеттірек халықаралық тәртіп қалыптастырудың маңызды құралдарының бірі ретінде көрінеді. Білім экономикасына көшу, озық технологияларды енгізу және инновациялық әлеуетті тиімді пайдалану жаңа мүмкіндіктер ашады.
1994 жылғы бастама
1994 жылдың наурызында Мәскеу мемлекеттік университетінде ұсынылған тұжырымдамада Еуразиялық мемлекеттер одағын қалыптастырудың өзегіне экономикалық ықпалдастық қойылды: нарықтық реформаларда, ұлттық қауіпсіздікте және әлемдік экономикаға бірлесіп кіруде келісілген қадамдар қажет екені айтылды.
Негізгі қағидаттар
- Тең құқықтылық және тәуелсіз мемлекеттердің одағы ретінде құрылу.
- Ұлттық-мемлекеттік мүдделерді ескере отырып, жиынтық интеграциялық әлеуетті іске қосу.
- Тұрақтылық, қауіпсіздік және әлеуметтік-экономикалық модернизацияға басымдық беру.
Институттарға айналған идея: ЕурАзЭҚ, Кеден одағы және БЭК
ЕурАзЭҚ: аймақтық нарық және ынтымақтастық инфрақұрылымы
2000 жылы Астанада Беларусь, Қазақстан, Қырғызстан, Ресей және Тәжікстан басшылары Еуразиялық экономикалық қоғамдастық (ЕурАзЭҚ) құру туралы шешім қабылдады. Бұл көпжақты ынтымақтастық пен экономикалық интеграцияға саяси ерік-жігердің біріккенін көрсетті.
Құрлық аумағының шамамен 15%-ын қамтитын кең кеңістік.
Шамамен 181 млн тұтынушысы бар ірі аймақтық рынок.
Мұнай, газ, көмір, су және орман ресурстарының елеулі үлесі.
Еркін сауда режімі тауар айналымын 2000 жылғы 29 млрд доллардан 2008 жылы 123 млрд долларға дейін өсіріп, интеграцияның келесі сатысына — Кеден одағына — берік негіз қалады.
Кеден одағы: ортақ тариф, ортақ ережелер
2007 жылғы қазанда Беларусь, Қазақстан және Ресей басшылары Кеден одағын құру туралы шешім қабылдады. 2010 жылдың 1 қаңтарынан ортақ кедендік тариф пен тарифтік және тарифтік емес реттеу ережелерін енгізу арқылы Кеден одағы жұмыс істей бастады.
2011 жылдың 1 шілдесінен үш елдің ішкі шекараларындағы кедендік бақылау алынып, рәсімдердің негізгі бөлігі сыртқы белдеуге шығарылды. Осылайша, посткеңестік кеңістікте тұңғыш ұлттықтан жоғары орган — Кеден одағы комиссиясы іске кірісті.
Экономикалық әсер
Кедендік кедергілердің қысқаруы өзара сауданы ұлғайтып, еркін бәсекені күшейтті. 2010 жылы өзара сауда 2009 жылмен салыстырғанда 21% өсіп, 88,4 млрд АҚШ долларын құрады (2011 жылы 110 млрд долларға жетуі күтілді).
Кеден одағы кәсіпорындардың кооперациясына, бірлескен өндірістерге, жаңа жұмыс орындарын ашуға және инвестициялық тартымдылықты арттыруға жағдай жасады.
Біртұтас экономикалық кеңістік (БЭК): құқықтық база және кезеңдік іске қосылу
2009 жылғы 19 желтоқсанда Алматыдағы бейресми саммитте үш ел басшылары БЭК қалыптастыру жөніндегі іс-қимыл жоспарын бекітті. Құқықтық база жоспарланған мерзімнен де жылдам әзірленді: 2010 жылдың желтоқсанында БЭК-тің арқаулы 17 келісімі қабылданып, 2012 жылдың 1 қаңтарынан күшіне енуі көзделді.
БЭК құжаттарының негізгі бағыттары
Реттеу жүйелерін үйлестіру және ортақ қағидаларға көшу.
Ұлттық режім, лицензияларды өзара мойындау және заңнаманы жақындастыру.
Қаржы, банк, сақтандыру қызметтеріне тең қолжетімділік және шектеулерді азайту.
Еңбек мигранттарының құқықтарын қорғау және әлеуметтік кепілдіктер.
Ортақ энергетикалық рынок құру, табиғи монополияларға қолжетімділікті қамтамасыз ету және стандарттарды үйлестіру.
БЭК-ті құрудың мазмұны — ортақ кеңістікте еркін бәсекені күшейту және инновациялық белсенділікті арттыру. Нормалар мен ережелерді үйлестіру кәсіпорындарға бәсекеге қабілетті өнім шығаруға және инновациялық даму траекториясына көшуге мүмкіндік береді.
Еуразиялық экономикалық одақ бағыты: саяси мәлімдемелер және қоғамдық мән
18 қарашада Ресей, Қазақстан және Беларусь президенттері Еуразиялық экономикалық интеграция туралы декларацияны және Еуразиялық экономикалық комиссия жөніндегі келісімді қабылдады. Бұл қадам Еуразиялық экономикалық одақ қалыптастыру жолындағы маңызды кезең ретінде бағаланды.
Әлеуметтік өлшем
Мәтінде интеграцияның басты өлшемі экономиканың өзі емес, адамдардың өмір сапасын жақсарту екені ерекше атап өтіледі: экономика — сол мақсатқа жеткізетін құрал.
Интеграция үдерісіне басқа елдердің де қызығушылығы байқалды: Қырғызстанның Кеден одағына қосылуына дайындық тетіктері іске қосылып, Тәжікстан да ықылас танытты.
Интеллектуалдық негіз: пікірлер және бағалаулар
2011 жылғы 26 қазанда «Известия» газетінде Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың «Еуразиялық одақ: идеядан болашақтың тарихына дейін» атты бағдарламалық мақаласы жарияланды. Онда Кеден одағы мен Біртұтас экономикалық кеңістіктің Еуразиялық экономикалық одаққа ұласатын даму мүмкіндіктері мазмұндалды.
Бірқатар сарапшылар бұл идеяның жаңашылдығын, прагматизмін және тең құқықтылық пен ерікті әріптестік қағидаттарына сүйенетінін атап өтті. Инновациялық өсу әлеуетін біріктіру, бизнес пен билік арасындағы диалогты күшейту секілді тұжырымдар да қолдау тапты.
Түйін
Еуразиялық интеграция туралы көзқарас идеялық тұғыр мен нақты институттық тетіктердің бірлігін көрсетеді: құжаттар, келісімдер және кезеңдік іске асыру — тұжырымдаманы практикаға айналдырған негізгі арналар.
Болашаққа көзқарас: еуразияшылдық және бірлік ұстанымы
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде сөйлеген сөзінде Нұрсұлтан Назарбаев еуразияшылдықты болашақтың идеясы ретінде сипаттап, жаһандану жағдайындағы интеграциялық үдерістердің өзектілігін атап өтті. ЕурАзЭҚ, АӨСШК және ШЫҰ сияқты құрылымдар осы кеңістік үшін практикалық маңызы бар бағыттар ретінде көрсетілді.
«Евразийский проект Нурсултана Назарбаева, воплощенный в жизнь» атты еңбекте Еуразия мемлекеттерінің интеграциялық үдерістері құжаттық негізде талданып, ЕурАзЭҚ, Кеден одағы және қалыптасып келе жатқан Біртұтас экономикалық кеңістіктің дамуы қарастырылды.
Идея мен практиканың сабақтастығы, кезең-кезеңімен ілгерілету және прагматикалық тетіктерді құру — еуразиялық жобаның нәтижелілігін қамтамасыз еткен негізгі сипаттар ретінде көрінеді.
Қорытынды
Мәтінде Қазақстанның ішкі реформалары, қоғамдық келісім мәдениеті, ядролық қарусыздану арқылы қалыптасқан халықаралық сенім және Еуразиялық интеграцияны институттандыру бағытындағы кезеңдік қадамдар біртұтас логика ретінде беріледі: мақсат — аймақтық тұрақтылықты нығайта отырып, адамдардың әл-ауқатын арттыруға қызмет ететін тиімді экономикалық кеңістік құру.