Инвестициялық банктердің негізгі қызметі
Инвестиция және банктің делдал рөлі
Инвестиция — бұл қаражатты ұзақ мерзімге белгілі бір салаға пайда табу мақсатында орналастыру. Инвестициялық қызметке банктер делдал ретінде қатысады және өз қызметін тиімді инвестициялық саясат арқылы жүзеге асырады.
Банктің инвестициялық саясаты инвестициялық портфельді басқару стратегиясын әзірлеу мен іске асыруды, тұрақты қызметті қолдауды, табыстылықты арттыруды және банк балансының өтімділігін қамтамасыз етуді көздейді. Бұл саясат портфельдік және тікелей инвестициялардың оңтайлы құрылымына қол жеткізуге бағытталады және әдетте банктің басқармасы деңгейінде қалыптастырылады.
Инвестициялық портфель: мәні және негізгі өлшемдері
Негізгі анықтама
Инвестициялық портфель — бұл банктің заңды тұлғаларға, басқа банктерге және бағалы қағаздарға орналастырған қаражаттарының жиынтығы.
Оңтайлы құрылым критерийлері
- Табыстылық — операциялардан түсетін кірістің жеткілікті деңгейі.
- Өтімділік — активтерді қысқа мерзімде және шығынды азайта отырып ақшаға айналдыру мүмкіндігі.
Кең таралған басқару қағидасы
Бағалы қағаздарды өтеудің «баспалдық» (laddering) қағидасы жиі қолданылады: өтеуі аяқталған бағалы қағаздардан түскен қаражат ең ұзақ өтеу мерзімі бар құралдарға қайта инвестицияланады. Бұл тәсіл табыс пен өтімділік арасындағы тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі.
Банктердің белгілі бір мерзімге пайда табу мақсатында бағалы қағаздармен жасайтын операциялары банк инвестициялары ретінде қарастырылады.
Инвестициялық банктер: негізгі қызмет және екі тип
Инвестициялық банктердің негізгі қызметі — ұзақ мерзімді ссудалық капиталды мобилизациялау және оны қарыз алушыларға акциялар, облигациялар және қарыздық міндеттемелердің өзге түрлері арқылы орналастыру.
Бірінші тип
Бірінші типті инвестициялық банктер негізінен бағалы қағаздарды ұйымдастыру, орналастыру және сатумен айналысады. Олар эмиссияны ұйымдастырушы, құрылтайшы, агент немесе кеңесші рөлін атқара алады.
Екінші тип
Екінші типті инвестициялық банктер негізінен ұзақ мерзімді несиелеуге маманданады. Олар акционерлік негізде, мемлекеттің қатысуымен аралас меншік түрінде немесе толық мемлекеттік форматта құрылуы мүмкін.
Бірінші типті банктердің нарықтағы орны
Инвестициялық банктердің қалыптасуы бастапқыда мемлекеттің бағалы қағаздарын орналастырумен байланысты болды. Кейін акционерлік ұйымдар кең тараған соң, олар ірі компаниялар мен корпорациялар үшін акциялар мен облигациялар шығару арқылы қаражат тартуға көмектесті, жаңа компанияларды құру, қайта құру және біріктіру процестеріне белсенді қатыса бастады. Сондай-ақ мемлекеттік биліктің әр деңгейіндегі бағалы қағаздарды (орталық үкіметтен жергілікті әкімшілікке дейін) орналастыруда маңызды рөл атқарады.
Корпорация немесе мемлекет ұзақ мерзімді салым тарту үшін акциялар мен облигациялар шығаруға шешім қабылдағанда, бірінші типті инвестициялық банктер эмиссия көлемі, мерзімі, шарттары және бағалы қағаз түрін таңдау бойынша міндеттемелерді өз мойнына алады. Көп жағдайда олар шығарылымды сатуға кепілдік береді немесе банктік синдикат арқылы орналастыруды ұйымдастырады.
Орналастыру алдындағы талдау (due diligence)
Бағалы қағаздарды орналастыру алдында инвестициялық банк мамандандырылған экономистер, заңгерлер және инженерлерді тарта отырып эмитент-корпорацияға жан-жақты талдау жүргізеді. Тексеру активтер мен мүлікті, мақсаттар мен құжаттаманы, маркетинг пен менеджментті, өндіріс жағдайын, нарықты, еңбек қатынастарын, компания тарихын, операцияларын, балансты, пайда мен зиян есебін, басқару құрылымын, саладағы орнын және бәсеке деңгейін қамтиды.
Екінші типті банктердің миссиясы
Екінші типті инвестициялық банктердің негізгі функциясы — экономиканың әртүрлі салаларын, сондай-ақ жаңа технологияларды енгізуге және ғылыми-техникалық прогресс жетістіктерін іске асыруға бағытталған арнайы мақсатты жобаларды орта және ұзақ мерзімге несиелеу. Мұндай институттар соғыстан кейінгі Батыс Еуропа экономикасын қалпына келтіруде және дамушы елдерде салаларды қалыптастыруда елеулі рөл атқарды.
Қазіргі кезеңде бұл банктер ссудалық капитал нарығында жинақтарды аккумуляциялау, орта және ұзақ мерзімді несие беру, жеке және мемлекеттік бағалы қағаздарға инвестиция салу және қаржылық қызметтерді дамыту сияқты операцияларды жүргізеді.
Қазақстандағы банктердің инвестициялық қызметі
Қазіргі ахуал
Қазақстанда инвестициялық банктерге тән бірқатар функцияларды негізінен банк жүйесінің екінші деңгейлі банктері атқарады. Дегенмен коммерциялық банктердің бірінші типті инвестициялық банктерге тән операцияларды толық деңгейде жүзеге асыруы жеткіліксіз.
Коммерциялық банктердің инвестициялық қызметінің мақсаты
- қаражаттың сақталуын қамтамасыз ету;
- диверсификация деңгейін арттыру;
- тұрақты табыс алу;
- өтімділікті сақтау.
Нормативтік құжаттарға сәйкес бағалы қағазды өз атынан, өз есебінен және өз бастамасымен сатып алу және қайта сату — инвестициялық операция болып саналады. Мұндай операциялар меншікті ресурстар, қарыз қаражаттар және тартылған қаражаттар есебінен жүзеге асырылады.
Несиелеу белсенділігінің артуы және оның себептері
Бір кезеңде отандық банктердің нақты сектор субъектілерімен байланысына қатысты сын көп болды: айналым және инвестициялық қаражат тапшылығы банктердің несиелері арқылы толық өтелмеді. Бұл жағдай 2000 жылдан бастап біртіндеп жақсара бастады. Банктер қаржы нарығындағы белсенді әрі капиталды қатысушылардың қатарына кірді.
Несиелеу көлемінің артуына депозиттердің көбеюі және банктердің меншікті капиталының ұлғаюы ықпал етті. Бұған қоса, инфляция мен девальвацияның салыстырмалы түрде төмен болуы кейбір қаржылық құралдар бойынша кірістілікті азайтып, банктерді негізгі пайда көзі ретінде несиелеу операцияларын күшейтуге итермеледі.
Бүгінгі сын-қатер: құралдардың тапшылығы
Қазіргі таңда инвесторлар үшін мәселе тек кірістіліктің төмендігі емес, сонымен бірге қаржылық құралдардың жеткіліксіздігі болып отыр. Соған қарамастан, осы факторлардың жиынтығы экономиканың инвестициялық қажеттілігін кемінде ішінара қанағаттандыруға мүмкіндік береді.
Қорытынды: портфель сапасы және өсу мүмкіндігі
Экономиканы инвестициялауда банктердің инвестициялық қызметі ерекше маңызды. Қазақстанда экономиканы қаржыландырудың басым бөлігі әлі де несие түрінде жүзеге асуда, сондықтан банктердің қаржылық инвестицияларға қызығушылығын арттыру тетіктерін қарастыру қажет. Сонымен қатар жинақтаушы зейнетақы қорлары активтерін нақты секторды қаржыландыруға тиімді бағыттау мүмкіндіктерін талдаған жөн.
Басым салаларға инвестицияның әсері
Әлеуметтік бағдарланған нарықтық экономика жағдайында инвестицияны нақты секторға көбірек тарту өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы және өзге салалардағы құрылымдық жаңғыруды жеделдетіп, экономикалық өсімге берік негіз қалыптастырады.
Тиімді портфель және нарықты болжау
Инвестициялық портфельдің тиімді құрылымы қаржы нарығындағы жағдайды түсінуге және оны болжауға тәуелді. Болжау көбіне ұзақ мерзімді бақылаулардың статистикалық талдауына сүйеніп, нарық дамуының негізгі үрдістерін анықтауға мүмкіндік береді.
Дамушы нарықтардың тартымдылығы және тәуекелі
Дамушы нарықтарға тікелей бағалы қағаздар арқылы инвестиция салу жиі тартымды болады: мұндай экономикалар өсім қарқыны жоғары болғандықтан, әлеуетті табыстылық та жоғары. Алайда бұл мүмкіндікпен қатар тәуекел деңгейі де жоғары болатынын ескеру қажет.