Неке және отбасы құқығы
Ежелгі шығыс елдерінің құқығы
Қандай да бір әлеуметтік организмге — адамдар бірлестігіне де, жеке адамға да — ішкі ұйымдасу және қатынастарды реттеу функциясы тән. Осындай қасиеттер әлсіреген жерде қоғамның да, тұлғаның да тұрақтылығы бұзылады. Ежелгі дәуірде құқық дәл осы қажеттіліктен туындап, біртіндеп күрделене түсті.
Ежелгі дүниедегі құқықтың пайда болуы және дамуы
Рулық қауым кезеңінде ішкі мәселелер тек көсем беделімен ғана шешілмей, ғасырлар бойы қалыптасқан әдет-ғұрыптар арқылы да реттелді. Әдет-ғұрыптардың мазмұны адамдар мекендеген табиғи ортаға, шаруашылық жүргізу тәсіліне және басқару тәжірибесіне тәуелді болды.
Орта мен шаруашылық әдет-ғұрыпқа қалай әсер етті?
- Шөлді аймақтарда бұлақтарды, су көздерін қорғауға қатысты дәстүрлер кең тарады.
- Суы жиі таситын өңірлерде өзенге табыну, құрбандық шалу сияқты ғұрыптар орын алды.
Қоғамдық ұйым түрлері өзгерген сайын адамдардың өзара қатынасы да өзгерді. Мысалы, рулық қауымда адам көбіне өз құқығы туралы терең ойланбады. Ал көршілік (селолық) қауымда әрбір мүшенің мүддесі нақтырақ қалыптасты: жыл сайын жердің қайта бөлінуі, жеке мал-мүлкіне басқалардың қол сұқпауы сияқты мәселелер алдыңғы қатарға шықты.
Осындай өзгерістер белгілі бір келісілген нормалардың пайда болуына әкелді. Шаруашылық күрделенген сайын нормалар көбейіп, оларды жазбаша бекіту қажеттілігі артты. Сонымен қатар нормалардың орындалуын қадағалайтын арнайы қызмет адамдар мен басқару тетіктері де қалыптасты.
Ежелгі Египет (Мысыр) құқығына жалпы сипаттама
Ежелгі Египетте құқықтың бастапқы қайнар көзі — әдет-ғұрып. Мемлекеттің күшеюі перғауындардың заң шығару құзыретін арттырды. Заңдарды кодификациялау болғаны туралы деректер кездеседі, алайда мұндай жинақтар бізге толық күйінде жетпеген.
Жер және меншік қатынастары
Египетте жер негізінен мемлекет меншігі деп саналды. Дегенмен жер иеленудің бірнеше түрі қалыптасты: мемлекеттік, шіркеулік, жеке және қауымдық.
Ірі жер иеленушілердің қатарына шіркеу шаруашылығы мен патшалық шонжарлар кірді. Олар жерге қатысты түрлі мәмілелер жасай алды: сыйға беру, сату, мұраға қалдыру.
Міндеттемелер
Ежелгі Египет құқығы қарыз, жалдау, сауда-саттық, жерді жалға беру сияқты келісімдердің бірнеше түрін білді. Жер негізгі байлық болғандықтан, оның қолдан қолға өту тәртібі қатаң реттелді.
Неке және отбасы қатынастары
Неке ерлі-зайыптылардың келісімі арқылы жасалды. Келісім әйелдің әкелген мүлкінің (жасау, енші) құқықтық режимін де айқындап, ол мүлік әйелдің жеке меншігі ретінде сақталды. Кейбір жағдайларда отбасының барлық мүлкін әйелдің атына аудару мүмкіндігі қарастырылды.
Қылмыстық құқық және процесс
Қылмыс деп танылған әрекеттердің шеңбері кең болды. Ең ауыр қылмыстар — мемлекетке және қоғамдық құрылысқа қауіп төндіретін әрекеттер: опасыздық, сатқындық, көтеріліс, мемлекеттік құпияны жария ету.
Маңызды ерекшелік
Мұндай істерде кейде тікелей кінәлімен бірге оның отбасы мүшелері де жауапқа тартылған.
Хаммурапи заңына жалпы сипаттама
Дүниедегі алғашқы жазылған заң жинақтарының бірі — Вавилон патшасы Хаммурапидің заңдары (б.з.д. XVIII ғасыр). Бұл ескерткіш ежелгі Вавилон құқығының маңызды дереккөзі болып саналады.
Заң мәтіні базальт стеллаға қашалған. Жоғарғы бөлігінде Шамаш құдайының бейнесі беріліп, оның тізерлеп тұрған Хаммурапиға заңды тапсырып тұрғаны суреттеледі. Бұл көрініс заңның қасиетті әрі міндетті сипатын көрсетуге бағытталған.
Құрылымы және жүйелілігі
Хаммурапи заңы салаларға жүйелі бөлініп жазылмаған. Соған қарамастан мәтіннің ішкі логикасы айқын көрінеді. Заң бастапқыда баптарға бөлінбеген, кейін француз ғалымы В. Шейл оны шартты түрде 282 бапқа бөліп қарастырды.
Таптық мазмұн және меншік
Заңның таптық мәні, әсіресе, мүліктік қатынастарды реттейтін және жеке меншікті бекітетін нормалардан көрінеді. Вавилонда құлдар басқа да мүліктер (мал, еңбек құралдары және т.б.) сияқты меншік объектісі болды.
Қылмыс және жаза
Хаммурапи заңында қылмыс пен жаза ұғымдарына жалпы анықтама беру немесе қылмыстық-құқық нормаларын жеке жүйе ретінде бөліп көрсету мақсаты айқын байқалмайды. Қылмыстық нормалар толық әрі бірізді түрде жинақталмаған.
Патша билігіне қарсы қылмыстарға арналған арнайы баптар аз көрінеді. Мұның себебі — мұндай қылмыскерлерді патша өкіметіне ұстап беру міндеті бөлек тәртіппен шешілген болуы ықтимал.
Үнді құқығына жалпы сипаттама
Ежелгі Үнді мемлекетінде тарихи-құқықтық қайнар көздер ретінде Ману заңдары (б.з.д. II ғ. — б.з. II ғ. аралығы) және Каутильяның «Артхашастрасы» (б.з.д. I ғ. — б.з. I ғ. аралығы) сақталған.
Ежелгі Үндіде құқық қоғамдық қатынастарды реттейтін жеке нормалардың дербес жүйесі ретінде толық қалыптаспаған. Күнделікті өмір діни-этикалық сипаттағы ережелерге бағынды. Адам мінез-құлқын айқындайтын нормалар дхарма ұғымымен байланыстырылып, дхармашастралар жинағында көрініс тапты.
Міндеттемелер және шарттар
Ману заңында сотта қаралатын істердің едәуір бөлігі міндеттемелерге арналған: жалға беру, сауда-саттық, сақтау және басқа қатынастар. «Артхашастра» мен Ману заңы қарыздық міндеттеменің орындалуын қамтамасыз етудің тиімді тәсілі ретінде кепіл (залог) институтын қарастырды.
Жерді жалға беру шарты белгілі болды және қауымдық меншік мүліктік жіктелуге түскеннен кейін кең тарады: кедейленген жер иеленушілер өз жерін жалға беруге мәжбүр болды. Сату-сатып алу және сыйға беру шарттары да құқықтық деңгейде сипатталды. Сондай-ақ келтірілген залалдан туындайтын міндеттемелер туралы нормалар бар.
Қылмыс пен жаза
Ежелгі Үнді құқық жүйесінде (Хаммурапи заңындағыдай) қылмыстық-құқық нормалары жалпы тыйымдардан анық бөлінбеді. Жаза көбіне істің мән-жайына қарай белгіленді, бірақ деликт пен қылмыс арасындағы шекара бірізді қалыптаспаған.
Соған қарамастан бірқатар маңызды белгілер көрсетілді: кінәнің нысандары (қасақана, абайсыздық), қылмыстың қайталануы, қатысушылық, жәбірленуші мен кінәлінің касталық мәртебесіне қарай жауаптылықтың ауырлығы.
Неке және отбасы құқығы
Ежелгі Үндістанға патриархалды отбасы тән болды: күйеу — отағасы, әйел күйеуіне және ұлдарына тәуелді саналды. Неке көбіне мүліктік шарт сипатына ие болып, әйелді «сатып алу» элементтері де кездескен.
Отбасылық билік
Ману заңында отағасының отбасы мүшелеріне қатысты кең өкілеттіктері айтылады, соның ішінде тәртіп бұзған әйелін, баласын, құлын, шәкіртін және туған інісін жазалау құқығы көрсетілген.
Ману заңы ерлі-зайыптылардың өмір бойғы сенімділігі туралы қағиданы жариялағанымен, ер адамға бірнеше әйел алуға және ажырасуға рұқсат берді. Мұрагерлік, негізінен, ұлдар арқылы жүрді: қыздар мұрагер бола алмады, бірақ ағалары олардың үлесіне белгілі бір бөлікті бөліп беруге тиіс еді.
Ежелгі Қытай құқығына жалпы сипаттама
Ежелгі Қытай заңнамаларының түпнұсқалары толық сақталмаған. Тарихи деректерге сүйенсек, алғашқы жазылған заңдар мен заңдар жинағы Шань мемлекеті кезінде пайда болған.
Б.з.д. VI–III ғасырларда заң шығармашылық қарқынды дамыды. Бұл кезеңде патриархалдық дәстүр мен тарихи әдет-ғұрыпқа сүйенген конфуцийшілдер мен мемлекеттің қатаң заңдарының маңызын уағыздаған легистер арасында идеялық қарама-қайшылық күшейді.
«Заңдар кітабы»
Б.з.д. V–II ғасырларда «Заңдар кітабы» атты жинақ дайындалған. Дәстүр бойынша оның авторы — Вэй Ли Куй (б.з.д. 427–387 жж.). Жинақта сол дәуірдегі қылмыстық және қылмыстық іс жүргізу нормалары жүйеленген.
Меншік құқығы
Инь дәуірінен бастап малға, құлға, еңбек құралдарына, құнды әшекейлерге және басқа заттарға жеке меншік құқығы бекітілді. Алайда жерге мемлекеттік меншік пен қауымдық қатынастардың басымдығы мүліктік жіктелу мен тауарлық өндірістің дамуын тежеді.
Отбасы және неке құқығы
Инь дәуірінде матриархат элементтері байқалған: қандас туыстар арасында неке құру мүмкіндігі болғаны айтылады. Ал Чжоу дәуірінен бастап толық патриархалдық модель орнығып, отағасы әйел мен балаларға билік жүргізді.
Қылмыс пен жаза
Ежелгі қытай құқығында қылмыс түрлері мен жаза тағайындау ерекше сипат алды. Мемлекеттік қылмыстар қатарына ұлы патшаға тіл тигізу, үкіметке бағынбау және басқа әрекеттер енгізілді.
Бес жаза
- Денесіне таңба салу
- Мұрнын кесу
- Аяғын кесу
- Әтектеу
- Өлім жазасы
Жалпы түйін
Ежелгі Шығыс құқық жүйелері әртүрлі болғанымен, бәріне ортақ заңдылық бар: әдет-ғұрыптан басталған реттеу тетіктері мемлекеттік билік күшейген сайын жазылған заңдармен бекітіліп, меншік, отбасы және қылмыстық жауаптылық салаларында нақты нормаларға айналды.