Бір сөзбен айтқанда валеология денсаулық туралы ғылым
Валеология ұғымы және шығу тегі
«Валеология» термині екі шет тілінен құралған. Латын тіліндегі vale — «сау бол», «аман бол» (қазақша «деніңіз сау болсын») деген мағынаны білдіреді. Айта кетерлігі, А. С. Пушкин достарына жазған хаттарының соңында жиі Vale сөзін қосып отырған.
Ал грек тіліндегі logos — «ілім», «ғылым» деген мағына береді. Осылайша, валеология — денсаулық туралы ғылым.
Терминнің ғылымға енуі
«Валеология» терминін 1987 жылы орыс ғалымы, медицина ғылымдарының докторы, профессор И. И. Брехман ғылымға енгізді.
Неге денсаулық туралы бөлек ғылым қажет болды?
Денсаулықтың төмендеуі
Адам денсаулығының төмендеуі көптеген отандық және шет елдік ғалым-медиктердің еңбектерінде көрсетіледі. Сонымен қатар, қазіргі қоғамда денсаулық туралы түсініктің тарлығы және оған жеткілікті мән бермеу байқалады.
Медицинаның басым бағыты
Көпшілікке белгілі, адамның денсаулығымен жүйелі түрде айналысатын сала — медицина. Алайда медицина көбіне ауруды емдеу мәселелеріне басымдық береді де, денсаулықтың қалыптасуы мен сақталу заңдылықтарын толық ашуға әрдайым бағыттала бермейді.
Денсаулық анықтамасының күрделілігі
Ұлы физиолог И. П. Павлов еңбектерінде ағзаның «денсаулық» деп аталатын сыртқы және ішкі бірлігі (тұрақтылығы) туралы айқын анықтама әлі де жетіспейтінін атап өткен.
XX ғасырда түрлі себептермен медицина емдік, госпитальдық, емханалық бағыттарға, кейінгі онжылдықтарда ықшам мамандандырылған салаларға бөлініп, ауруларды ғылыми тұрғыдан емдеу әдістерін қарқынды дамытты. Осыған байланысты медицина кей еңбектерде «аурулар туралы ғылым» ретінде сипаттала бастады.
Үлкен медициналық энциклопедияда медицина — көне заманнан бері адам ауруларын емдеп, аурулардың алдын алуды мақсат еткен ғылыми жүйе ретінде беріледі. Бұл тұжырымның өзінде «денсаулық» ұғымы тікелей ашылмайтыны назар аудартады.
Денсаулық: қазіргі ғылыми түсініктер
Денсаулықтың көпфакторлы табиғаты
Адам денсаулығы қоршаған сыртқы орта факторларымен және ағзаның ішкі физиологиялық үдерістерімен тығыз байланысты екені анық.
ДДСҰ (ВОЗ) анықтамасы
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) анықтамасы бойынша, денсаулық — ағзада аурудың немесе физикалық кемістіктің жоқтығы ғана емес, физикалық, рухани және әлеуметтік толық аман-есендік күйі.
В. П. Казначеев (1989) көзқарасы
Академик В. П. Казначеевтің пікірінше, денсаулық — адамның ұзақ өмір сүру барысында биологиялық және психикалық қызметтерінің, тиімді еңбекке қабілеттілігінің, әлеуметтік белсенділігінің, сондай-ақ жас ерекшеліктеріне сай дені сау ұрпақ жалғастыру қабілетінің сақталуы мен дамуы.
И. И. Брехман (1987) көзқарасы
И. И. Брехман анықтамасы бойынша, денсаулық — адамның жеке ерекшеліктеріне сай өзгермелі орта жағдайында тұрақтылықты сақтай алуы, сондай-ақ сенсорлық, вербалды және құрылымды ақпаратты қабылдау қабілеттілігі.