Сайлау жүйелері
Сайлау түсінігінің мәні
Мемлекеттің саяси жүйесіндегі маңызды буынның бірі — сайлау. Сайлаудың сипаты сайланбалы органдардың құрамына тікелей ықпал етеді. Демократиялық мемлекеттің басты белгісі — азаматтардың лауазымды тұлғаларды, мемлекеттік билік органдарын және жергілікті өзін-өзі басқару органдарын сайлауға еркін дауыс беру арқылы қатысуы.
Конституциялық мысалдар
- Ресей Федерациясы: Конституцияның 3-бабына сәйкес референдум мен еркін сайлаулар — халық билігінің ең жоғары көрінісі.
- Эстония Республикасы: Конституцияның 56-бабында жоғарғы мемлекеттік билік халық арқылы Мемлекеттік жиналысқа сайлау және референдум (жалпыхалықтық дауыс беру) жолымен жүзеге асатыны көрсетілген.
- Өзбекстан Республикасы: Конституцияның 10-бабына сай Өзбекстан халқы атынан тек Ұлы Мәжіліс пен Республика Президенті ғана сөйлей алады.
Демократиялық сайлау — негізгі саяси-құқықтық институт. Демократия сайлау процесінсіз жүзеге аспайды: азаматтар заңмен белгіленген мерзім ішінде өз мүддесін білдіретін, әрі дербес даму саясатын ұсынатын әртүрлі тұлғалар мен партиялар арасынан таңдауға мүмкіндік алады.
Демократиялық сайлаудың негізгі қағидаттары
Кезеңділік
Демократиялық елдерде президент пен басқа да сайланбалы тұлғалар «өмір бойына» сайланбайды. Сайланбалы өкіл халық алдында есеп береді.
Өкілділік
Сайлау халықтың көпшілік ересек бөлігін қамтуы тиіс. Бұл биліктің легитимділігін күшейтеді.
Түпкіліктілік және бейбіт билік ауысымы
Сайлау аяқталғаннан кейін жеңілген тарап сайлаушылардың шешімін қабылдауы тиіс. Егер билеуші партия жеңілсе, билікті бейбіт жолмен береді, ал жеңілгендер оппозиция ретінде қоғамдық өмірге белсенді қатысады.
Бәсекелестік — күрес емес, қызмет ету құқығы
Демократиялық сайлау — «тіршілік үшін күрес» емес, халыққа қызмет ету құқығына ашық бәсекелестік.
Сайлау жүйесі: ұғымы және зерттелуі
Әрбір елде таңдау механизмі сайлау жүйесі арқылы іске асырылады. Сайлау жүйесі — өкімет органдарын ашық сайлау арқылы қалыптастырумен байланысты қоғамдық қатынастар мен сайлау тәртібін айқындайтын ережелер жиынтығы.
Ғылыми дәстүр және негізгі авторлар
Демократиялық сайлаулардың билікті қалыптастырудағы рөлін Р. Даль, А. Токвиль, А. Лейпхарт, Дж. Сартори, К. Поппер, С. Хантингтон зерттеген. Азаматтардың сайлаушы ретіндегі орнын С. Липсет, Р. Роуз, Я. Маккалистер еңбектерінен көруге болады. Ресейде сайлау жүйесін А.В. Зиновьев пен И.С. Поляшова, сайлау институтының тарихын А.В. Иванченко мен М.В. Баглай қарастырған.
Сайлаудың мемлекеттік биліктің құрылуымен байланысы антикалық ойшылдардан бастау алады. Платонның «Заңдар» еңбегі мен Аристотельдің «Саясат» трактатында биліктің қалыптасу тетіктері талданған. Т. Гоббс пен Дж. Локк сайлауды заң шығарушы биліктің негізгі құралы ретінде түсіндірсе, Ж.-Ж. Руссо нақты таңдалған тұлға немесе орган өкілеттіктерін қарастырған. Ш.-Л. Монтескье халық билігінің қуатты түрі ретінде халық өкілдігін атап өткен.
Сайлау құқығы: негізгі нормалар
Қазіргі мемлекеттердің көпшілігінде сайлау құқығы конституциялық деңгейде бекітіледі. Мысалы, Германияның Негізгі заңында мемлекеттік биліктің халық арқылы сайлау және дауыс беру жолымен жүзеге асырылатыны көрсетілген. Португалияда парламент жалпыға бірдей, тең және төте сайлауларда жасырын дауыс беру арқылы құралады. Түркия Конституциясы азаматтардың сайлауға, сайлануға және референдумға қатысуға құқығын бекітеді. Литвада 18 жасқа толған азамат сайлау құқығына ие, ал сот қабілетсіз деп танығандар сайлауға қатыстырылмайды.
Сайлау түрлерінің жіктелуі
- Жалпылама (ел аумағы бойынша) және аймақтық
- Тура (тікелей) және жанама, көпдәрежелі
- Толық және ішінара (қосымша)
- Кезекті және кезектен тыс; қайталау
- Альтернативті және альтернативті емес
Маңызды айырма: белсенді және пассивті құқық
Сайлау құқығы белсенді (активті) және пассивті болып бөлінеді: белсенді құқық — дауыс беру құқығы, пассивті құқық — сайланатын лауазымға үміткер болу құқығы. Әдетте, пассивті сайлау құқығына қойылатын талаптар қатаңырақ.
Негізгі қағидалар
Жалпыға бірдей сайлау
Сайлауға қатысуға құқығы бар барлық азаматтардың қатысуын білдіреді. Сот қабілетсіз деп танылғандар және бас бостандығынан айырылғандар, әдетте, қатыспайды.
Кейбір елдерде қосымша шектеулер болады: мысалы, Түркияда мерзімді әскери қызметтегі солдаттар мен унтерофицерлер, әскери курсанттар дауыс беруге қатыса алмайды.
Тең сайлау
Сайлаушылар сайлауға тең құқықтар негізінде қатысады.
Төте дауыс беру
Азаматтар кандидаттарды тікелей сайлайды.
Жасырын дауыс беру және еркіндік
Сайлаушының еркін білдіруін бақылауға тыйым салынады; азаматтар сайлауға және сайлануға қатысты құқықтарын еркін жүзеге асырады.
Сайлау жүйесінің мәні: кең және тар түсінік
Кең мағынасы
Сайлау жүйесі — қоғамдағы қатынастар жиынтығы. Сол қатынастар арқылы мемлекеттің сайлау органдары қалыптасады.
Тар мағынасы
Сайлау жүйесі — депутаттық мандаттарды кандидаттар (немесе партиялар) арасында дауыс беру нәтижесіне сәйкес бөлу әдісі.
Негізгі түрлері
Сайлау жүйелері әртүрлі болғанымен, көп жағдайда үш негізгі түрге бөлінеді: пропорциялық, мажоритарлық және аралас.
Сайлау жүйелерінің түрлері
Пропорциялық жүйе
Негізгі ұстаным: парламенттегі орындар партиялық тізімдерге берілген дауыстар санына сәйкес бөлінеді. Бұл жүйеде сайлаушылар жеке кандидатқа емес, партия ұсынған тізімге дауыс береді.
Мұнда партия кандидат ұсынуда шешуші рөл атқарады: тізімді партия басшылығы жасайды. Сондықтан сайланған депутат көбіне сайлаушыдан гөрі оны ұсынған партияға тәуелдірек болады.
Пропорциялық жүйе Австрия, Бельгия, Греция, Италия, Норвегия, Финляндия, Швейцария, Швеция және басқа елдерде қолданылады.
Сайлау квотасы
Мандаттарды пропорциялық бөлу үшін жиі қолданылатын тәсіл — сайлау квотасы. Бұл бір депутатты сайлау үшін қажет ең аз дауыс саны. Квота округ бойынша да, бүкіл ел бойынша да белгіленуі мүмкін.
Ең қарапайым әдіс: округтегі барлық дауысты бөлінетін мандат санына бөлу. Партиялар арасындағы бөлу олардың квота бойынша жинаған дауыстарын есептеуге негізделеді.
Мажоритарлық жүйе
Мажоритарлық жүйе — дауыс беру қорытындысын көпшілік дауысы принципімен анықтайтын жүйе. Әдетте сайлау бір мандатты округте өтеді, ең көп дауыс алған кандидат жеңімпаз атанады.
Абсолютті көпшілік
Дауыс беруге қатысқандардың 50% + 1 дауысын алған кандидат сайланды деп есептеледі. Егер ешкім бұл межеге жетпесе, екінші тур өткізіледі.
Екінші турға бірінші турда ең көп дауыс алған екі кандидат қатысады, ал жеңімпаз салыстырмалы көпшілік қағидатымен анықталады.
Бұл үлгі Австралия, Ирландия, Франция және басқа елдерде қолданылады.
Салыстырмалы көпшілік
Әрбір қарсыласынан көп дауыс жинаған кандидат жеңеді; 50% межесі міндетті емес.
Бұл жүйе Ұлыбритания, Үндістан, Канада, АҚШ және басқа елдерде кең тараған.
Мажоритарлық жүйе «жеңімпаз бәрін алады» қағидатына жақын: аз дауыс алғандарға берілген дауыстар өкілдікке айналмай қалуы мүмкін. Дегенмен бұл жүйе тәуелсіз кандидаттарға көбірек мүмкіндік береді және тек парламент сайлауында емес, президент сайлауында да қолданылады. Қазіргі әлемде мажоритарлық жүйе кең таралған.
Аралас жүйе
Аралас жүйе пропорциялық және мажоритарлық тәсілдерді біріктіреді. Мақсаты — әрқайсысына тән кемшіліктерді азайтып, артықшылықтарын үйлестіру.
Үлгі ретінде Ресей Федерациясының Мемлекеттік Думасына сайлауды айтуға болады: 450 депутаттың бір бөлігі мажоритарлық жүйе бойынша, екінші бөлігі партиялық тізімдер арқылы пропорциялық жүйемен сайланады. Бұл мажоритарлық бөлік тұрақты үкімет құруға көмектессе, пропорциялық бөлік көп партияның өкілдік алуына және халық еркінің толық көрінуіне мүмкіндік береді.
Дауыс беру механизмі
Әр сайлаушы, әдетте, екі бюллетень алады: бір дауыс — өз округіндегі нақты кандидатқа, екінші дауыс — саяси партияға (немесе бірлестікке) беріледі.
Сайлауды ұйымдастыру және өткізу тәртіптері
Мерзімдер: кезекті және кезектен тыс сайлау
Сайлау әр елде заңмен белгіленген мерзімде өткізіледі. Президенттік республикаларда парламент сайлауы нақты бекітілген уақыт кестесімен өтеді. Мысалы, АҚШ-та жұп жылдардың қараша айында өкілдер палатасының толық құрамы және сенаттың үштен бір бөлігі қайта сайланады.
Парламенттік республикалар мен парламенттік монархияларда сайлау, әдетте, өкілетті органның мерзімі аяқталғаннан кейін өткізіледі — бұл кезекті сайлау. Ал парламент мерзімінен бұрын таратылса, лауазымды тұлға өкілеттігін тоқтатса, отставкаға кетсе немесе қайтыс болса, кезектен тыс сайлау жарияланады.
Сайлауды басқару органдары
Көптеген елдерде сайлауды ұйымдастыру арнайы құрылған органдар арқылы жүргізіледі (мысалы, Ресей, Пәкістан, Түркия, Германия, Испания, Қырғызстан, Молдова). Кейбір мемлекеттерде бұл міндет арнайы орган құрмай-ақ мемлекеттік құрылымдарға жүктелуі мүмкін.
Сайлау округтері және бөлімшелері
Сайлаулар сайлау округтері бойынша өтеді: бір мандатты немесе көп мандатты. Округтер, әдетте, сайлаушылар санының шамалас болуына қарай құрылады. Округтер сайлау бөлімшелеріне бөлініп, олар сайлаушылар тізімін жасау, тіркеу және дауыс беруді ұйымдастырумен айналысады.
Тәжірибелік мысалдар
Ұлыбританияда қауымдар палатасына сайлау үшін ел 650 округке бөлінген. Германияда бір округ орта есеппен 222 000 сайлаушыны қамтиды; федералдық заң бойынша округтер арасындағы айырма бүкіл ел бойынша орташа көрсеткіштің 33,35%-ынан аспауы тиіс, сондықтан округтер кезең-кезеңімен қайта қаралады.
Кейде бүкіл ел біртұтас сайлау округі ретінде қарастырылады. Мысалы, президент сайлауында бұл бір мандатты округ ретінде көрінуі мүмкін. Ал бір палаталы парламенттің толық құрамы сайланғанда — көп мандатты «ұлттық округ» ретінде қолданылуы ықтимал (мысалы, Израильдегі кнессет сайлауы).
Сайлаушыларды тіркеу және дауыс беру
Сайлаушыларды тіркеудің екі негізгі тәсілі кездеседі. АҚШ-та сайлаушы бір рет тіркелсе, қайта тіркелмей-ақ ұзақ уақыт дауыс бере алады (тұрақты тіркеу). Ал Ресей, Түрікменстан, Латвия, Канада, Франция, Болгария және басқа елдерде әр кезекті сайлау алдында тізім қайта жасалып, сайлаушылар қайта тіркеледі (оқтын-оқтын тіркеу).
Дауыс беру, әдетте, әркімнің жеке өзі арқылы жүзеге асырылады. Кейбір мемлекеттерде ерекше жағдайларда пошта арқылы дауыс беру, сенімхат арқылы ұйымдастыру, сондай-ақ өкіл арқылы дауыс беруді қамтамасыз ету көзделуі мүмкін.
Кейбір елдерде міндетті дауыс беру нормасы бар. Италияда дауыс беруге жеке қатысу азаматтық борыш ретінде қарастырылса, Люксембургте дауыс беруден бас тартқандарға айыппұл салынуы мүмкін. Кейбір құқықтық жүйелерде айыппұлмен қатар әкімшілік қамау тәрізді шаралар да көрсетілген.
Сайлау нәтижесі барлық берілген дауыстар толық есептелгеннен кейін анықталады.