Өсімдіктер қоры тауысылатын, бірақ қайтадан қалпына келетін табиғи ресурстарға жатады
Өсімдіктер — қалпына келетін ресурс, бірақ уақыт қажет
Өсімдіктер қоры — таусылатын, бірақ қайта қалпына келетін табиғи ресурстардың бірі. Алайда қалпына келу жылдам емес: планетамыздағы құрлық аумағының бар болғаны 26%-ын ғана орман алқаптары құрайды. Ағашты кесіп, жою оңай, ал оны қайта өсіру үшін ұзақ жылдар керек.
Ғылыми деректер бойынша, отырғызылған жас шыбықтың бәйтерекке айналуы үшін 100–150 жыл қажет.
Орманды пайдалану: өсім, кесу және ең әлсіз буын — қалпына келтіру
Ормандарымызда жыл сайын шамамен 844 млн м³ ағаш өсімі қосылады, ал 460 млн га аумақта кесу жұмыстары жүргізіледі. Ағаш қорын сақтау үшін кесілген ағаш әр түп бойынша жаңа көшетпен тұрақты толықтырылып отыруы тиіс.
Қалпына келу циклі
Ағаш кесу 80–100 жылда бір рет қайталануы керек. Қысқа мерзімде қайта-қайта отай беру жас ағаштың тез қалпына келуіне мүмкіндік бермейді.
Табиғи және қолдан отырғызу
Кесілген орманның тек 1/3 бөлігі табиғи жолмен қалпына келеді, ал қалғанын адамдардың өзі отырғызуы қажет. Өкінішке қарай, бұл талап тәжірибеде әрдайым орындала бермейді.
Мамандардың есебі бойынша, ормандарымыздан жылына 1500 млн м³-ке дейін ағаш дайындауға болады. Қазіргі кезде соның шамамен 1/3 бөлігі ғана дайындалады. Дегенмен, ағаш қорын дұрыс пайдаланбау салдарынан орманға едәуір зиян келіп отыр.
Сақтау мен тасымалдаудағы ысырап
Кесілген ағашты сақтау мен тасымалдауда кемшіліктер көп: теміржолмен, сумен және автокөлікпен жеткізгенде ағаш жолшыбай шашылып, ысырапқа ұшырайды.
Орманды қорғау: зиянкестер, жайылым және күнделікті тәртіп
Зиянды жәндіктерден қорғау
Орманды сақтауда оны зиянды жәндіктерден қорғаудың маңызы зор. Қорғаудың механикалық, химиялық және биологиялық әдістері қолданылады.
Көгалдар мен жайылымдарды сақтау үшін
- Жер бетін қоқыс пен лас заттардан тазарту.
- Топырақ құнарлылығын сақтау.
- Улы өсімдіктермен тұрақты күресу.
Қазақстанның орман шаруашылықтары жыл сайын шамамен 90 мың гектар аумаққа ағаш отырғызады. Елімізде табиғи өсімдіктердің 5 мыңнан астам түрі өседі, олардың ішінде дүние жүзінде сирек кездесетін реликті өсімдіктер де бар.
Қазақстан флорасының байлығы: реликтілер, эндемиктер, Қызыл кітап
Реликті мысал
Шарын өзенінің аңғарындағы ақ үйеңкі тоғайы — планетаның басқа аймақтарында кездеспейтін ерекше табиғи құбылыс.
Сирек аймақтар
Реликті өсімдіктердің сирек түрлері Бетпақдалада және Іле Алатауының бөктерлерінде де кездеседі.
Көгалдандыру
Республиканың табиғи өсімдіктерінің 400-ден астам түрі қала парктерін, көшелерді және алаңдарды көріктендіруге пайдаланылады.
Өсімдіктер түрлерінің көп болуы адам әрекетіне тікелей байланысты: біз қолдан өсіру арқылы түрлерді көбейте аламыз, бірақ дұрыс пайдаланбау салдарынан бағалы түрлерді жойып жіберуіміз де мүмкін. Деректер бойынша, адамдардың салғырттығынан дүние жүзінде өсімдіктердің 30 мың түрі жойылып кеткен, ал 25 мың түрі құрып кету қаупінде.
Қазақстан бойынша маңызды сандар
- Өсімдіктің шамамен 20 мың түрі бар.
- Соның 5,6 мыңнан астамы Қазақстанда өседі.
- 760-тан астам түр — эндемик (тек осы өңірде ғана кездеседі).
- 1500 түр — пайдалы (азықтық, техникалық) өсімдіктер.
- 300-ден астам түр Қызыл кітапқа енгізілген.
Генофонд және жабайы түрлердің құндылығы
Өсімдіктердің генофондын сақтауда жабайы түрлерді қорғау ерекше маңызды. Қазақстанда өсімдіктің 600-ге жуық жабайы түрі жаңа дақыл түрлерін шығаруға пайдаланылады. Сол генетикалық негізде 1500-ден аса жаңа сорт алынған.
Орманның экожүйелік рөлі: эрозия, су, ауа және биологиялық айналым
Жер бедерін сақтау, эрозияның алдын алу және топырақ құрылымын жақсартуда орманның рөлі шешуші. Орман арқылы заттардың биологиялық айналымы тұрақтанып отырады. Ормандардың фитомассасы жер шарындағы өсімдік массасының 82%-ын құрайды.
Фитонцид әсері
Орман тек шаңды ұстап, көмірқышқыл газын сіңіріп қана қоймай, атмосфераға фитонцидтер де бөледі. Мысалы, 1 гектар арша тәулігіне 30 кг-ға дейін фитонцид бөлуі мүмкін.
Су режимі
Дәлелденген деректерге сай, әрбір 10 000 км² тайга өзендерге жыл ішінде 0,7–0,8 км³ су келуін қамтамасыз етеді.
Экономикалық маңызы
Орман — ағаш өнеркәсібін дамытудың, сондай-ақ азық-түлік, техникалық және дәрілік шикізат алудың негізгі көзі. Бұрын ағаштан 4–5 мың түрлі бұйым жасалса, бүгінде олардың саны 15–20 мыңға жетті.
Ормандар мемлекеттік қорықтар, су қорғайтын ормандар және ағаш өсірілетін шаруашылық ормандар болып бөлінеді. Соңғы топтан ағаш дайындалады. Сондықтан орманды қорғау — экономиканы нығайтудың да, экологияны жақсартудың да басты шарты.
Өрт қаупі: негізгі себеп — адам факторы
Орманға ең үлкен зиян келтіретіндердің бірі — өрт. Ол тек ағашқа емес, орман жануарларына да ауыр зардап әкеледі. Өрттердің 90%-дан астамы адамдардың кінәсінен болады: орманда от жағу, аңшылық кезіндегі шала жанған оқ-дәрі қалдықтары, автокөлік қозғалтқышынан шыққан ұшқын және басқа да себептер.
Өртке қауіпті кезең
- Қауіпті кезең көбіне сәуірден басталады.
- Өрттің басым бөлігі мамырда, жапырақ әлі сирек кезде болады.
- Тамызда құрғақшылық күшейіп, шөп қурағанда өрт кең етек алады.
Алдын алу және жедел әрекет
Өрттің алдын алу үшін халық арасында түсіндіру жұмыстарын жүйелі жүргізіп, қолда бар құралдармен (күрек, айыр, шелек т.б.) өрт сөндіру тәсілдерін үйрету қажет. Өрттің таралуын тоқтату үшін айналасынан ор мен каналдар қазылады. Авиация көмегі зор, ал соңғы жылдары өрт ошақтарын ғарыштан бақылау да қолданыла бастады.
Ормандағы қарапайым қауіпсіздік ережелері
- Ағаштың түбінде от жақпау; от жағатын орын бұтақтардан, шөп-шаламнан тазартылған тақыр жер болуы керек.
- Отты пайдаланғаннан кейін оны мұқият сөндіріп, көміп тастау.
- Отынға тек кесілген немесе сынып қалған ескі бұтақтарды пайдалану.
- Көлікпен орманның қалың ортасына кіруге, өзен жағалауларымен жүруге, шабындықты таптауға тыйым салу.
Орманды қорғау кешенді түрде жүргізілуі тиіс. Орманға жабайы және үй жануарлары да зиян келтіруі мүмкін. Сондықтан қорғау шаралары қорықтар ұйымдастыру, бақылау және мәдениетті мінез-құлықты қалыптастыру жұмыстарымен тығыз байланысты болуы керек.