Қазақстан экономикасы: нәтижелер, басымдықтар туралы қазақша реферат
Қазақстан экономикасы: нәтижелер мен басымдықтар
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев 2006 жылғы 18 қаңтарда Парламент палаталарының бірлескен отырысында ұсынған «Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясында» таяудағы он жылға арналған алты басымдық пен тиісті міндеттер айқындалды. Бұл басымдықтарды іске асыру экономиканы жеделдетіп дамытуға және елдің жаһандық өркениет көшіндегі орнын нығайтуға бағытталды.
Негізгі ой
Басымдықтар мен институционалдық реформалар экономикалық өсімді жеделдетуге, инвестиция тартуға және халықтың әл-ауқатын арттыруға ықпал етті.
Бәсекеге қабілеттілік және макроэкономикалық серпін
Дүниежүзілік экономикалық форум деректері бойынша Қазақстан бәсекеге қабілеттіліктің әлемдік рейтингінде ТМД елдерінің алдына шығып, 61-орынға көтерілді. Мыңжылдықтар тоғысында Қазақстан дамудың жаңа кезеңіне қадам басты. Халықаралық сарапшылардың пікірінше, 2009 жылы Қазақстандағы жалпы ішкі өнім (ІЖӨ) көлемі Орталық Азия мен Кавказдағы жеті мемлекеттің ІЖӨ-лерінің жиынтық көлемінен асып түсті.
Осы кезеңде жаңа бюджеттік жүйе қалыптасты. Экономикалық өсуді ынталандыру мақсатында салық жүктемесін азайтуға бағытталған түбегейлі шаралар қабылданды.
Инвестициялар, резервтер және халықаралық бағалау
Ел экономикасына қаржы ресурстарын тартуды жандандыру үшін институционалдық және нормативтік-құқықтық алғышарттар жасалды. Нәтижесінде жан басына шаққандағы игерілген тікелей шетел инвестициялары көлемі бойынша Қазақстан ТМД ішінде көш бастады. Тәуелсіздік жылдарында шамамен 40 млрд АҚШ долларына жуық шетел инвестициялары тартылды. Ұлттық қор қаражатын қоса алғанда, халықаралық резервтер 15,4 млрд долларды құрады.
Халықаралық Moody’s рейтинг агенттігі кеңестік кезеңнен кейінгі кеңістіктегі республикалар ішінде Қазақстанға инвестициялық сыныптағы елдік рейтинг берді.
Әлеуметтік көрсеткіштер және кірістердің өсуі
Соңғы 10 жылда ең төменгі жалақы шамамен 25 есеге өсті, зейнетақының орташа айлық мөлшері 4,6 есе ұлғайды. Жеке тұлғалардың банктердегі депозиттері және бір тұрғынға шаққандағы салым көлемі іс жүзінде 36 есе артты.
Мемлекеттік сектор жалақысы
2009 жылы бюджет саласы қызметкерлерінің (мұғалімдер, дәрігерлер, мәдениет және әлеуметтік қамсыздандыру қызметкерлері), сондай-ақ мемлекеттік қызметшілердің жалақысы орташа есеппен 30%-ға ұлғайтылды. 2010 жылы кезекті өсім жоспарланды. Бұл өзгерістер жеке сектордағы нақты жалақының және экономиканың жалпы өсуімен қатар жүрді.
Индустриялық-инновациялық саясат және даму институттары
Индустриялық-инновациялық даму стратегиясы аясында Қазақстанның даму банкі, Инвестициялық қор, Инновациялық қор, Экспорттық несиелер мен инвестицияларды сақтандыру жөніндегі корпорация сияқты даму институттары құрылды. Олардың жалпы капиталдандырылуы 1 млрд АҚШ долларынан асты.
2008–2009 жылдары республика бойынша қаржыландыру көздері есебінен 1,5 млрд АҚШ долларына жуық сомаға 395 жоба іске асырылып, шамамен 18 мың жұмыс орны ашылды. Стратегияны іске асыру экономиканың жылына кемінде 9% өсу қарқынын қамтамасыз етеді деп күтілді.
Ашық экономика және БСҰ-ға кіру
Ашық экономиканы дамыту және жаңғырта жетілдіру жөніндегі басым міндеттердің бірі — Бүкіләлемдік сауда ұйымына (БСҰ) кіру. БСҰ-ға кіру бойынша келіссөздер қарқынды жүрді: сыртқы сауда режімін реттейтін заңдардың шамамен 80%-ы БСҰ нормаларына сәйкес келтірілді немесе Парламентте қаралу үстінде болды. БСҰ-ға мүшелік отандық өндірушілерді бизнес жүргізудің халықаралық стандарттарына көшуге ынталандыратын маңызды фактор ретінде қарастырылды.
Салықтық болжам және мұнай секторындағы қайшылықтар
Салық саясатын іске асыруда болжам жасаудың жеткіліксіздігі байқалды. Соңғы жылдары салық түсімдерінің параметрлерін негізсіз төмендету үрдісі көрініс берді. Мысалы, 2006 жылы республикалық бюджет түсімдерінің бастапқы көлемі 340,3 млрд теңге болып айқындалып, түзетулерден кейін 347,5 млрд теңгеге дейін ұлғайтылды, ал іс жүзінде 381,8 млрд теңге болды (бастапқы мәннен 12,2% немесе 41,5 млрд теңгеге артық). 2007 жылы да ұқсас жағдай қайталанды: 412,4 млрд және 489,0 млрд теңге ретінде нақтыланып, іс жүзіндегі түсім 490,0 млрд теңгені құрады (11,9% немесе 77,6 млрд теңгеге артық).
2008 жылғы республикалық бюджеттің нақтыланған түсімдер көлемі 710,2 млрд теңге болып, бекітілген көрсеткіштен 78,6 млрд теңгеге артық көзделді. Бұл үрдіс кейінгі кезеңде де сақталды. 2010 жылғы болжамда нөлдік ставкамен салынатын және бюджеттен қайтарылуға жататын ҚҚС сомалары 2009 жылғы 1 қаңтардағы 37,5 млрд теңгенің орнына 78 млрд теңге мөлшерінде жоспарланды.
Негізгі сұрақ
Мемлекет өндірілген бір тонна мұнайдан нақты қандай пайда алады?
Сарапшылар дерегі бойынша, 2009 жылы мұнай өндіретін компаниялардың кірістері 2008 жылмен салыстырғанда 16%-ға өсті, өндіру көлемі 18%-ға ұлғайды, ал бюджетке төленетін салықтар 12%-ға азайды.
1 тонна мұнайдан бюджетке түскен салық (2005–2009)
- 2005: 12 АҚШ доллары
- 2006: 9 АҚШ доллары
- 2007: 24 АҚШ доллары
- 2008: 29 АҚШ доллары
- 2009: 22 АҚШ доллары
Салыстыру үшін: Ресей Федерациясында өндірілген бір тонна мұнай құнынан мемлекеттік бюджет, әдетте, 50 доллардан кем алмайды.
Салықтық жүктеме коэффициенті
- 2006: 8%
- 2007: 13%
- 2008: 18%
- 2009: 14%
Норвегияда (Ұлттық қор тәжірибесіне жиі сүйенілетін ел) бұл көрсеткіш, әдетте, 50–80%-дан кем емес. Осылайша, мұнай өндіруші секторға кей кезеңдерде тіпті тағам өнеркәсібінен де төмен салық салынғаны байқалады (тағам өнеркәсібінде — 14,4%).
Қорытынды
Стратегиялық жоспарлау — соңғы жылдары көптеген мемлекеттер, сондай-ақ ірі және орта компаниялар кеңінен қолданатын арнаулы білім мен басқарушылық қызмет саласы. Оның түп-тамыры басқару тәжірибесінің көне дәуірлеріне кетеді: мысалы, көне Қытайда біздің дәуірімізге дейінгі 480 жылдары «Стратегия өнері» атты еңбек жазылғаны туралы деректер келтіріледі.
Экономиканың қай деңгейінде болмасын, басты мақсат пен міндет нақты жағдайға сүйеніп ғылыми негізделуі, тұжырымдалуы және сапалық-сандық көрсеткіштер арқылы айқындалуы тиіс. Мұндай міндеттерді шешу және іске асыру — жоспарлауды экономиканы дамытудың негізгі құралдарының бірі деп санайтын кез келген мемлекеттің маңызды функцияларының қатарына жатады.
Қазіргі түсінікте стратегия — жан-жақты, кешенді, нақтылаған жоспар; оны іске асыру белгіленген уақыт аралығында мақсатқа жетуді қамтамасыз етуге бағытталады. Әсіресе он жылдық кезеңге жасалатын аймақтық стратегиялық жоспарлар әлеуметтік-экономикалық міндеттерді ұтымды шешуге бағдар береді: тікелей және жанама ықпал тетіктерін ұштастырып, әртүрлі субъектілердің іс-әрекетін ортақ мүддеге жұмылдырады.
Қолданылған әдебиеттер
- Ихданов Ж.О. Экономиканы мемлекеттік реттеудің өзекті мәселелері: Оқу құралы. Алматы, 2002. 65–70-беттер.
- Жұмаев Ж.Ж. Экономиканың мемлекеттік реттелінуі: Оқу құралы. Орал, 2001. 45–53-беттер.
- Берденов Қ. Қазақстан мемлекет ретінде қалыптасуы мен экономиканың дамуы. Алматы, 1998. 95–104-беттер.
- Кенжеболатова М.Ш. Экономиканы мемлекеттік реттеу: Оқу құралы. Астана, 2006. 46–47-беттер.
- Саларбаев Ә.Ж. Экономика негіздері. Алматы, 2003. 197–200-беттер.
- Ниязбеков Р.К. Кәсіпорын экономикасы. Ақтөбе, 2005. 55–59-беттер.
- Қазақстан Республикасының Президентінің жолдауы. Егеменді Қазақстан, 2009 жыл.
- Арқа ажары газеті, 2007 жыл.
- www.