Орталық Кордильердің айқындауымы белгісі интрузиялар мен жанартаулылық

Кариб және Солтүстік-Батыс Андылары

Қиыр солтүстік-шығыста салыстырмалы түрде жас Кариб Андылары орналасқан. Таулардың жасы жас болғанымен, антиклиналдері айқын көрінеді; ең биік нүктесі — Найгуата (2765 м). Аумақ өзен эрозиясымен терең тілімделген.

Солтүстік-Батыс Андылары солтүстікке қарай желпуіш тәрізді таралатын, тауаралық ойыстар мен ойпаңдар арқылы бөлінген жоталар-антиклинориялар жүйесінен тұрады. Бұл жүйенің қалыптасуына соңғы неотектоникалық жарылымдар, көтерілімдер мен түсірілімдер күшті әсер еткен.

Орталық Кордильераның айқын белгісі — интрузиялар мен жанартаулық. Мұндағы биік нүктелерге Руис (5400 м), Толима (5215 м), Уила (5750 м) және басқа шыңдар жатады. Жас жағалаулық Батыс Кордильера — Серрания-де-Баудо — көбіне эрозиялық пішіндерімен сипатталады.

Кордильераларды бөлетін терең Маракайбо, Магдалена және Каука–Патия ойыстары негізінен континенттік шөгінділермен толған. Ал Атрато–Сан-Хуан ойпаңы неоген дәуірінде Тынық және Атлант мұхиттарының арасындағы бұғаз болған.

Эквадор Андылары: жанартаулық морфогенез

Эквадор Андыларында негізгі морфогенетикалық процестер жанартаулық сипатқа ие. Батыс және шығыс Қиыр Кордильералардың қатпарлы құрылымдарына жарықтар бойымен орналасқан өшкен және сөнбеген жанартаулар конустары «қондырылған».

Атқылау өнімдері тауаралық ойпаттарды толтырып, оларды жоғары орналасқан үстірттер жүйесіне және тұйық бассейндерге айналдырған.

Орталық Андылар (4°30′—28° о.е.): кең белдеу және биік қыраттар

4°30′—28° о.е. аралығында Орталық Андылардың өте енді (150 км-ге дейін) бөлігі созылып жатыр. Мұнда биік шеткі жоталармен қоршалған, биіктігі шамамен 4000 м-ге дейін жететін кең ішкі біртекті қыраттар тән. Бұл қыраттар батыста альпілік, шығыста герциндік құрылымдардың тегістелу беттерімен байланысты.

Перу Андылары

Перу Андыларында (14°30′ о.е.-ке дейін) қазіргі жанартаулық құбылыс байқалмайды. Батыстағы биік қыраттар, соның ішінде Кордильера Бланка (Уаскаран — 6768 м) мезозойлық қабаттарға енген аса ірі интрузиялардан тұрады. Ежелгі және қазіргі мұзданулар жоталарға айқын альпілік сипат берген.

Жуықта болған қуатты көтерілімдер нәтижесінде біртекті қыраттар Мараньон, Уальяга және Укаяли өзендерінің бастау алатын терең каньондарымен бөлшектенген. Перу Андыларының шығысында палеозойлық құрылымдарда тастамалар мен эрозия әсерінен биіктігі 6300 м-ге жететін қыраттар қалыптасқан, олардың жоталары мұздық пішіндерге ие.

Жанартаулар белдеуі және пуна үстірттері

Орталық Андылардың оңтүстігінде, Батыс Кордильерада және тауаралық үстірттердің (пуна) батыс бөлігінде қазіргі және ежелгі жанартаулар мен лавалық жамылғылар кең таралған.

Климаттың ерекше құрғақтығына байланысты жанартаулардың конустары көбіне фирн «бас киіміне» оранған. Климаттық және орографиялық жағдайларға байланысты ішкі біртекті қыраттар ішкі ағын облысы болып саналады: оларды жақпарлы және жанартаулық қыраттар бөліп тұратын бірнеше қазаншұңқыр құрайды.

Боливия Пунасындағы (Альтиплано) төмендеген батыс бөлігінде қазаншұңқырлардың табаны қалдық көлдермен немесе плейстоцендік су айдындарының орнында пайда болған тұзды тақырлармен қалыптасқан. Қазіргі рельеф түзуші процестерде физикалық үгілу, жел эрозиясы, беткейлік шайылу, сондай-ақ қазаншұңқырлардың ұсақ материалмен және жанартаулық өнімдермен толуы негізгі рөл атқарады.

Пунаның шығыс жиектейтін белдеуінде айрықша мұз құрсаулануымен және альпілік пішіндерімен Кордильера Реаль сілемі (6550 м-ге дейін) ерекшеленеді. Пунаның ылғалды шығыс шеті эрозиямен терең тілімделген. Орталық Андылар шығысында синклинальді аңғарлармен бөлшектелген жас қатпарлы Субандтық Кордильера созылып жатады.

Чили–Аргентиналық Андылар: жоталар, аңғарлар және интрузиялар

Батыста бастапқыда жеке звенолар түрінде, кейін тұтас белдеу ретінде көрінетін Жағалаулық Кордильера (3200 м-ге дейін) басым түрде интрузиялық жыныстардан құралған. Одан шығысқа қарай 22°—27° о.е. аралығында Атакама шөлі және бойлық тектоникалық депрессия орналасқан. 5°—20° о.е. аралығында Андылардың Тынық мұхитқа қараған бөктерінде морфогенезде шөлдік процестер үстем.

Чили–Аргентиналық Андыларда Жағалаулық Кордильераның құрылымы айқын байқалады. Бойлық немесе Орталық Чили аңғары — тектоникалық ойыс; ал шығыста 35° о.е.-ке дейін оған Кордильера алды жақпарлы массиві жалғасады.

Оңтүстікке қарай температура төмендеп, ылғал арта түскендіктен, жанартаулықпен бірге су эрозиясы, ежелгі мұз басудан кейінгі қазіргі мұздық эрозия мен аккумуляция да үлкен рөл атқарады. Бойлық аңғар ойысы аллювийлік және мұздық шөгінділермен толған, ал Жағалаулық Кордильера өзен эрозиясымен күшті тілімденген.

Патагония Андылары: мұздықты морфологияның басымдығы

Анд жүйесінің ең оңтүстік әрі ең ылғалды бөлігі — Патагония Андылары. Биіктігі салыстырмалы түрде аласа болғанына қарамастан (ең биік нүктесі — Сан-Валентин, 4058 м), мұнда мұздықты морфология басым. Қазіргі мұз басу өте кең таралған әрі Андылар ішіндегі ең қуаттысының бірі саналады; солтүстігінде қазіргі дәуірлік жанартаулық та тән.

Оңтүстік Андылардың бір бөлігінің суға батуы нәтижесінде Жағалаулық Кордильера жағалай аралдар архипелагіне, бойлық аңғар — бұғаздар жүйесіне, ал Патагония Кордильерасының суға батқан сілемдері фиордтарға айналған.