Қазақша рефераттар

Саяси коммуникацияның Қазақстандағы саяси жүйені модернизациялаудағы ықпалына саяси сараптамалық талдау жасау

Кіріспе

Бұл диссертациялық жұмыста Қазақстан Республикасындағы саяси коммуникацияның ерекшеліктері мен проблемаларына саясаттанулық талдау жасалып, қазақстандық қоғамның жаңару үдерісіндегі орны айқындалды. Сондай-ақ саяси коммуникацияны тиімді қолдануға бағытталған нақты ұсыныстар ұсынылды.

Тақырыптың өзектілігі

Қазіргі отандық саясаттануда саяси институттар, саяси үдерістер және саяси технологияларды зерттеуге басымдық беріліп келеді. Соған қарамастан, кешенді түрде қарастыруды қажет ететін бағыттар әлі де бар. Солардың бірі — Қазақстандағы саяси коммуникация мәселесі.

Неге дәл қазір маңызды?

  • 1 Саяси модернизация ақпараттық-коммуникациялық кеңістікті өзгертті: бұрынғы қалыпты байланыстардың үзілуі көбіне вертикальды қатынастардың күшеюіне алып келді.
  • 2 Демократиялық даму жағдайында біржақты байланыс біртіндеп екіжақты өзара әрекетке орын береді: қоғам мен билік ашық жұмыс істеуге ұмтылады.
  • 3 Посткеңестік тәжірибе көрсеткендей, объективтілік пен тиімді кері байланыстың болмауы әлеуметтік шиеленіс, жанжалдар, күтпеген оқиғалар және институттардың заңдылығының әлсіреуіне әкелуі мүмкін.

Тоталитарлық жүйе тұсында билік халық алдында есеп бермеді: қоғам көбіне қызметтің насихатталуы арқылы ғана ақпарат алып, ықпал ету мүмкіндігі шектеулі болды. Ал қазіргі Қазақстандағы жаңа саяси жүйенің қалыптасуы мен дамуы қоғам мен билік арасындағы қатынастарды арнайы зерттеудің қажеттігін көрсетеді.

Негізгі түйін

Қазақстан қоғамын модернизациялау барысында саяси коммуникацияның орны мен рөлін анықтау, ресейлік және шетелдік тәжірибені игере отырып, ұлттық ерекшеліктер мен проблемаларды нақтылау — бүгінгі күннің өзекті міндеті.

Саяси ақпарат тарату арналарының көбеюі және қоғамның әртүрлі топтарының мүдделерін білдіретін акторлар санының артуы саяси коммуникацияның рөлін терең зерттеуді талап етеді. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауында демократиялық дамудың жалпыға бірдей заңдылықтары мен қоғам дәстүрлерін үйлестіре отырып, саяси және мемлекеттік құрылыстың қазақстандық моделін жетілдіру жалғасатыны атап өтілген.

Мәселенің практикалық қыры: қоғам мен билік арасындағы байланыс

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері демократияны нығайту мақсатында саяси реформаларды жүзеге асырып келе жатқан посткеңестік мемлекеттердің қатарына жатады. Осы үдерісте қоғам мен билік арасындағы өзара түсіністік мемлекеттік ақпараттық саясаттың маңызды бөлігі ретінде алға шығады.

Дамыған елдер тәжірибесі

Көптеген елдерде саяси субъектілер мен қоғам арасындағы ақпарат алмасуды реттейтін біріздендірілген ақпараттық жүйе қалыптасып, арнайы бағдарламалар қабылданған.

Қазақстандағы түйткіл

Билік пен қоғам арасындағы байланыс әлсіз: қоғам талаптары жиі ескерілмейді, ал өзара байланыс көбіне сайлау науқандары кезінде ғана айқын байқалады.

1990-жылдардағы әлеуметтік-экономикалық реформалар қоғамға елеулі өзгерістермен қатар қиындықтар да әкелді. Нарықтық қатынастарға бейімделу күрделеніп, мемлекеттік қолдау қажеттігі артты. Бұл кезеңде қоғамның билік шешімдеріне сенімсіздігі реформалардың қарқынына кері әсер етті. Сондықтан саяси жүйені дамыту мен нығайтуға бағытталған шешімдер қабылдау қажеттігі күшейді.

Кері байланыс неге әлсіз?

Билік пен қоғамды байланыстыратын коммуникациялық тетіктер жеткілікті деңгейде қалыптаспағандықтан, кері байланыс баяу дамиды. Нәтижесінде қоғам тарапынан қойылған талаптар толық орындалмайды деген түсінік орнығуы мүмкін.

Саяси коммуникацияның жүйедегі орны

Қазақстандағы саяси жүйе институттарының басты міндеттерінің бірі — билік құрылысы мен азаматтардың өзара қатынасын сипаттайтын саяси модернизацияның нақты өзгерістерін орнықтыру. Осы контексте саяси коммуникация Қазақстандағы саяси жүйенің түбегейлі жаңаруының негізгі нәтижелерінің бірі ретінде қарастырылады.

Анықтама және мәні

Саяси коммуникация — азаматтық қоғамды қалыптастыру қағидаларына сүйеніп, саяси субъектілердің өзара және қоғаммен ақпарат алмасуын қамтамасыз ететін, екіжақты келісім мен сенімге негізделген тұрақтылық факторы.

Демократиялық принциптердің нығаюы билік пен қоғам қатынасында тиімді өзара келісім орнатуға, сондай-ақ коммуникациялық кеңістікте ақпараттық-коммуникациялық үдерістерді кеңейтуге мүмкіндік береді. Сондықтан жаңару үдерістерінің нәтижелілігі мен маңызын бағалауда саяси коммуникацияның ықпалы ерекше.

Тақырыптың зерттелу деңгейі

Саяси коммуникация — саяси ғылымның маңызды құрамдас бөлігі. Бұл бағыттағы теориялық ізденістер алдымен Батыс ғылымында қалыптасты. ХХ ғасырдың 40–80 жылдары аралығында қоғам мен билік арасындағы байланысты талдауға арналған еңбектерде (Г. Альтшулл, Р. Кац, Ж. М. Коттрэ, Ч. Кули, П. Лазарсфельд, Г. Лассуэлл, М. Маклюэн, Ю. Хабермас және т.б.) саяси коммуникацияның ғылыми негіздері қарастырылды.

Ресейлік зерттеулердің үлесі

Ю. П. Буданцев пен В. П. Конецкая коммуникацияның әлеуметтік-саяси сипаттарын ашып, саяси мәні бар ақпараттың жасалуы және оның бұқаралық ақпарат құралдары арқылы таралу тетіктерін талдады. Л. Р. Посикера сайлау науқандарында қолданылатын саяси технологиялар арқылы коммуникацияның тікелей іске асуын дәлелдеп, олардың оң және теріс жақтарына сараптама жасады.

Саяси жүйе мен ақпараттық-коммуникациялық үдерістердің рөлі жөніндегі тұжырымдар Г. Алмонд, Н. Винер, К. Дойч, Д. Истон, Т. Парсонс сияқты ғалымдармен қатар, М. Г. Анохин, П. К. Гончаров, М. Н. Грачев еңбектерінде кеңінен қарастырылды. А. И. Соловьев саяси және бұқаралық коммуникацияның ара-жігін нақтылап, тәжірибелік қолданылу түрлерін жүйеледі.

Коммуникативтік технологияларды саяси жүйеде қолдану мәселесіне арналған еңбектерде (А. Н. Балашова, С. Блэк, Ф. Н. Ильясов) теориялық және практикалық маңыз айқын. Г. Г. Почепцов саяси коммуникациядағы манипулятивтік тәсілдерге, саяси жарнама, үгіт-насихат және PR қызметтерінің ықпалына ерекше назар аударды.

Қазақстандағы зерттелу ахуалы

Қазақстанда саяси коммуникация мәселесі, негізінен, кешенді түрде толық жүйеленіп зерттелмеген. Дегенмен А. С. Абулқасова, Р. Б. Әбсаттаров, С. С. Әділбеков, А. Болатбаева, Е. Қ. Ертісбаев, Б. Ө. Исабаев, Ж. О. Кенжалин, Ш. А. Құрманбаева, Д. Т. Медеуова, Г. Ө. Насимова және басқа ғалымдардың еңбектерінде теориялық-әдіснамалық негіздер, БАҚ пен сайлау қызметтерінің мәні, PR және саяси жарнама мәселелері жекелеген бағыттар бойынша қарастырылған.

Ғылыми еңбектердің көптігіне қарамастан, Қазақстандағы демократияландыру үдерісін нығайтудағы саяси коммуникацияны жүйелі түрде қамтитын арнайы кешенді зерттеулердің жеткіліксіздігі байқалады. Сондықтан саяси субъектілердің өзара және қоғаммен қатынасын модернизация жағдайында қарастыру қажеттілігі өзекті болып отыр.

Зерттеудің нысаны, пәні, мақсаты

Нысан

Қазақстан Республикасындағы саяси коммуникация мәселесін кешенді зерттеу.

Пән

Саяси коммуникацияның Қазақстанда қалыптасуы мен даму мәселелері.

Мақсат

Саяси коммуникацияны Қазақстандағы саяси жүйені модернизациялайтын маңызды фактор ретінде жан-жақты талдау.

Зерттеудің негізгі міндеттері

  1. 1 Саяси коммуникацияның ғылыми зерттелуін ресейлік және батыстық еңбектер негізінде салыстырмалы талдау.
  2. 2 Қазақстандағы саяси коммуникацияның қалыптасу және даму ерекшеліктері мен келешегіне сипаттама беру.
  3. 3 Саяси коммуникация және саяси-коммуникациялық кеңістік құрылымын қарастырып, олардың саяси жүйедегі орны мен рөлін көрсету.
  4. 4 Саяси коммуникацияның Қазақстандағы саяси жүйені модернизациялауға ықпалына саяси-сараптамалық талдау жасау.
  5. 5 Қазақстандағы қоғаммен байланыс (PR) қызметтерін жүзеге асыру тәсілдері мен тиімділігін нақтылау.
  6. 6 Қазақстандағы саяси коммуникациядағы бұқаралық ақпарат құралдарының қызметін зерттеу.
  7. 7 Саяси коммуникацияны жетілдіру және тиімділігін арттыру факторларын айқындау.

Ғылыми жаңалығы және негізгі нәтижелер

Зерттеудің ғылыми жаңалығы тақырыптың өзектілігімен, бұрын жеткілікті зерттелмеген мәселелерді талдаумен және қойылған мақсат-міндеттердің дәйекті орындалуымен айқындалады. Бұл еңбек саяси коммуникация үдерісін іске асыруда саяси субъектілер мен азаматтық қоғам институттарының қоғамдық-саяси қызметінің маңызын ашып көрсететін отандық саясаттанудағы алғашқы іргелі жұмыстардың бірі ретінде қарастырылады.

  • «Саяси коммуникация» ұғымы, оны зерттеудегі бағыттар мен көзқарастар жүйеленіп, авторлық түсіндірме ұсынылды.
  • Қазақстандағы саяси коммуникацияның саяси жүйедегі рөлі, қалыптасу кезеңдері, даму ерекшеліктері, қызметтері мен түрлері талданды.
  • Саяси коммуникация типологиясына талдау жасалып, типологиялаудың жаңа бағыттары негізделді.
  • Қоғаммен байланыс ұйымдарының қызметіндегі БАҚ рөлі көрсетілді.
  • Қоғам мен билік арасындағы мүдде қайшылығы, негізгі кедергілер және оларды шешу мүмкіндіктері айқындалды.
  • Саяси коммуникация саяси жаңарудың белгісі ретінде негізделіп, қолданылатын әдістері кеңінен сипатталды.
  • Қазақстандағы саяси коммуникация дамуына ақпараттық саясаттың ықпалы арнайы талданды.
  • Саяси коммуникацияны жетілдіру және дамыту бағыттарына ұсыныстар берілді.

Теориялық-әдістемелік негіздер және дереккөздер

Әдістемелік ұстанымдар

Зерттеуде жалпы ғылыми қағидалар, пәнаралық және тарихи-нақтылы тәсілдер, жүйелілік пен құрылымдық-функционалдық талдау, саяси-салыстырмалы әдістер, әлеуметтік және логикалық талдау, объективтілік, болжамдық және статистикалық тәсілдер қолданылды.

Деректемелік база

Қазақстан Республикасының Конституциясы, «Сайлау туралы», «Саяси партиялар туралы», «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы», «Жарнама туралы», «Байланыс туралы», «Ақпараттандыру туралы» заңдары, Президенттің Жолдаулары, әлеуметтік зерттеулер, соның ішінде автор жүргізген 1377 респонденттік сауалнама нәтижелері, мерзімді басылымдар, арнайы әдебиеттер және интернет-деректер пайдаланылды.

Тәжірибелік маңызы

Алынған тұжырымдар отандық саясаттануда саяси коммуникация проблемасын әрі қарай дамытуға ықпал етеді, саяси-коммуникациялық үдерістердің табиғаты, қызметі мен құрылымы туралы ғылыми әдістерді толықтырады. Нәтижелерді қоғаммен байланыс қызметінде, БАҚ-та, мемлекеттік органдардың жұмысында қолдануға болады.

Сондай-ақ зерттеу қорытындылары жоғары оқу орындарында «Теориялық саясаттану», «Сайлау жүйесі», «Саяси технологиялар» сияқты курстарға арналған семинарлар әзірлеуге, оқу құралдарын дайындауға негіз бола алады.

Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар

1) Саяси коммуникация — билік үшін күрестегі және басқарудағы тиімді құрал

Ақпараттық қоғам жағдайында саяси коммуникация саяси субъектілердің мақсаттарына жетуінде маңызды құралға айналды. Ол Қазақстандағы саяси жүйедегі өзгерістерді бейнелейді және ақпараттық технологияларға сүйене отырып, қоғам мен билік қатынастарының дамуына мүмкіндік береді. Бұл өзара келісімді қамтамасыз ететін басымдық: билік қоғам қолдауына мұқтаж, ал қоғам өз мүддесінің ескерілуіне ықпал етуге ұмтылады.

Ақпараттық технологиялар үнемі жаңартуды қажет етеді, өйткені бұл ақпарат алмасудың тиімділігін арттыруға тікелей әсер етеді. Қазақстанда саяси коммуникацияның қалыптасуы мен даму кезеңдері көбіне сайлау кезеңдерімен сабақтас болғандықтан, оның тәсілдері үздіксіз саяси үдерістің құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады.

2) Қоғам–билік байланысы екі деңгейде көрінеді

  • Сайлау науқаны кезіндегі байланыс: бұл кезеңде саяси коммуникация құралдарын тиімді қолдану шешуші мәнге ие.
  • Тұрақты байланыс: қоғам қажеттіліктерін өтеуге бағытталған жүйелі диалог үшін жаңа тәсілдерді жетілдіру қажет.

Қазақстанда PR (паблик рилейшнз) тетіктерін жетілдіру қажеттілігі, әсіресе, сайлау қарсаңында айқын байқалады.