Қылмыстық заң белгілі бір техникалық ережелерге негізделген заң шығарушының еркін білдіретін өзіндік нысаны бар құрылымға ие
Қылмыстық заңның құрылымы және баптардың маңызы
Қылмыстық заң — заң шығарушының еркін белгілі бір заң техникасы ережелеріне сүйене отырып білдіретін, өзіндік нысаны бар жүйелі құрылым. Қылмыстық кодекстің Жалпы және Ерекше бөлімдері баптарға бөлінеді. Әр бап тиісті санмен нөмірленген бір немесе бірнеше бөліктерден тұрады. Бөліктер мазмұнына, сипатына және көзделетін жаза түріне қарай әртүрлі болады.
Маңызды: Іс жүргізу құжаттарында тек бапты ғана емес, баптың нақты бөлігін де дұрыс көрсету қажет.
Құқықтық норманың үш элементі
Құқықтық норманың құрылымы үш элементтен тұрады: гипотеза, диспозиция және санкция.
Гипотеза
Норманы қолданудың шарттарын сипаттайды. Қылмыстық заңда көбіне Жалпы бөлімге тән.
Диспозиция
Қылмыстық қол сұғушылықтың белгілерін ашып көрсетеді. Ерекше бөлім нормаларында негізгі орын алады.
Санкция
Жаза түрі мен мөлшерін анықтайды. Ерекше бөлім баптарында бекітіледі.
Гипотезаның Жалпы бөлімдегі көрінісі
Мысалы, адам заңда көрсетілген жасқа толып, қылмысты қасақана не абайсыздықпен жасаса және қылмыс жасаған сәтінде жауаптылыққа қабілетті деп танылса, ол қылмыстық жауаптылыққа тартылуы мүмкін. Мұндай шарттар жиынтығын, әдетте, Жалпы бөлім нормалары қамтамасыз етеді.
Диспозиция: мазмұны және негізгі түрлері
Ерекше бөлім нормаларында баптар көбіне диспозиция мен санкциядан тұрады. Бұл құрылымда диспозиция жетекші рөл атқарады: ол нақты қылмыстық іс-әрекеттің белгілерін сипаттайды.
Жай диспозиция
Қылмыстық іс-әрекеттің атауын ғана көрсетіп, оның нақты белгілерін ашпайды.
Мысалдар:
- ҚК 125-бап: «Адамды ұрлау»
- ҚК 261-бап: «Есірткі заттарды немесе жүйкеге әсер ететін заттарды тұтынуға көндіру»
- ҚК 389-бап: «Әскери мүлікті жоғалту»
Сипаттамалы диспозиция
Қылмыстың барлық негізгі белгілерін заңның өзінде нақты көрсетеді.
Мысалдар:
- ҚК 175-бап: «Ұрлық»
- ҚК 120-бап: «Зорлау»
- ҚК 237-бап: «Бандитизм»
Бланкеттік диспозиция
Қылмыс құрамын нақтылау үшін басқа заңдарға немесе нормативтік актілерге (жарлықтар, Үкімет қаулылары, бұйрықтар, ережелер, нұсқаулар) жүгінуді талап етеді. Бұл қылмыстық құқықтың өзге салалармен тығыз байланысын айқын көрсетеді.
Мысалдар:
- ҚК 152-бап: «Еңбекті қорғау ережелерін бұзу»
- ҚК 284-бап: «Қазақстан Республикасының құрлықтық шельфі туралы және Қазақстан Республикасының айрықша экономикалық аймағы туралы заңдардың бұзылуы»
Сілтемелі диспозиция
Қылмыстың белгілерін тікелей ашпайды, керісінше қылмыстық заңның өзге тиісті бабына немесе оның бөлігіне сілтеме жасайды.
Мысалдар:
- ҚК 106-бап: «Ұрып-соғу»
- ҚК 107-бап: «Азаптау»
- ҚК 297-бап: «Жол-көлік оқиғасы болған орыннан кетіп қалу»
Диспозиция түрінің дұрыс таңдалуы заң нормасын қолданудың айқындығын арттырады және қылмыспен күрес тиімділігіне ықпал етеді.
Санкция: жаза түрлері мен үлгілері
Санкция — Ерекше бөлім баптарында белгіленген жазаның түрі мен мөлшерін айқындайтын бөлік. Қылмыстық заңда санкцияның екі түрі кең қолданылады: салыстырмалы-айқындалған және балама.
Салыстырмалы-айқындалған санкция
Жазаның түрін және оның шектерін көрсетеді. Ол, негізінен, екі үлгіде көрінеді: жазаның төменгі және/немесе жоғарғы шегін айқындау.
Жоғарғы шек көрсетілетін мысалдар:
- ҚК 101-бап 1-бөлік: «Абайсызда кісі өлтіру»
- ҚК 134-бап 1-бөлік: «Баланы ауыстыру»
Ең төменгі шектер туралы:
- бас бостандығынан айыру — 6 ай
- бас бостандығын шектеу — 1 жыл
- қамау — 1 ай
- айыппұл — Қазақстан Республикасы заңдарымен белгіленген 25 айлық есептік көрсеткіш
Екінші түріне мысалдар:
- ҚК 162-бап: «Жалдамалылық»
- ҚК 181-бап 2-бөлік: «Қорқытып алушылық»
- ҚК 241-бап: «Жаппай тәртіпсіздіктер»
Балама санкция
Бір бапта екі немесе одан да көп жаза түрі көрсетіліп, олардың ішінен тек біреуін қолдануға мүмкіндік береді.
Мысалдар:
- ҚК 98-бап: жан күйзелісі жағдайында кісі өлтіру үшін балама жаза ретінде бас бостандығын шектеу, қамау немесе бас бостандығынан айыру тағайындалуы мүмкін.
- ҚК 253-бап: атыс қаруын ұқыпсыз сақтау — түзеу жұмыстарына, қамауға немесе бас бостандығынан айыруға жазалануы мүмкін.
Санкцияларды құрастыру және бекіту мұқият ойластырылған. Оларды қылмыспен күресте дұрыс қолдану қылмыстық нормаларды іске асырудың тиімділігін арттырады.
Қорытынды түйін
Қылмыстық заң нормасының құрылымы (гипотеза–диспозиция–санкция) қылмыстық-құқықтық реттеудің өзегін құрайды. Ерекше бөлімде диспозиция қылмыс белгілерін дәл айқындаса, санкция жаза шектерін және нұсқаларын белгілейді. Осы элементтерді сауатты қолдану құқық қолдану тәжірибесінің нақтылығын күшейтіп, қылмыспен күрес нәтижелілігін арттырады.