Экономикасы нарықтық бағытқа бет алған Қазақстан үшін кәсіпкерлікті даму мәселесі

Өндірістің негізгі факторлары — табиғи ресурстар, еңбек және өндірістік ресурстар. Алайда нарықтық экономика жағдайында осы факторларды шын мәнінде іске қосып, қозғалысқа түсіретін нақты күш бар: ол — іскерлік қабілет, басқару мәдениеті және мақсатқа жету үшін мүмкіндіктерді ұтымды пайдалана білу икемі.

Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, өркениетті елдер экономикалық және әлеуметтік мәселелерді шешуде кәсіпкерлікке сүйенеді. Себебі кәсіпкерлік халықтың әл-ауқатын арттырып қана қоймай, жаңа жұмыс орындарын ашуға да ықпал етеді. Сонымен бірге техникалық прогресс пен тұтынушы сұранысын толық қанағаттандыру деңгейі де кәсіпкерліктің тиімділігіне тікелей байланысты.

Кәсіпкерлік формаларының өзара тиімді ынтымақтастық орнатуы — келешегі зор бағыт. Әсіресе шағын кәсіпорындар ғылыми-техникалық жетістіктерді тез қабылдап, нарықтағы сұраныс өзгерістеріне жеңіл бейімделеді.

Сонымен қатар кәсіпкерлік нарықта консалтинг, брокерлік, маклерлік, делдалдық, жарнама және қолданбалы зерттеу жұмыстары сияқты қызметтер арқылы белсенді рөл атқарады. Бұл қызметтер нарық инфрақұрылымының қалыптасуына және мәмілелердің тиімді жүруіне жағдай жасайды.

Кәсіпкерлер көбіне күштері мен қаржыларын біріктіріп, жеке дара кәсіп жүргізуден ұжымдық іскерлікке өтуге ұмтылады. Мұндай жағдайда ортақ кәсіпорын құрамында жеке кәсіпкер өзінің мүлкіне меншік құқығын сақтай алады. Ал серіктестіктер мен кооперативтерде құрылтайшылар құрал-жабдықты және басқа да мүлікті толық немесе ішінара біріктіреді.

Кәсіпкерлікті дамыту кез келген деңгейдегі басқаруды жетілдіруді талап етеді. Мұнда негізгі сұрақтардың бірі: геосаяси өзгерістер іскерлік белсенділікке қалай әсер етеді? Кез келген экономиканың бүгіні мен болашағында стратегиялық көзқарассыз орнықты даму болмайды.

Кәсіпкерлікті жетілдіру экономиканың тұрақтылығын және оның бәсекелік сипатын қалыптастыратын негізгі күштердің бірі. Бұл үшін кәсіпкерлік субъектісіне белгілі бір дәрежеде еркіндік пен құқық, қызмет бағытын таңдауда дербестік, қабылданған шешімдер мен олардың нәтижелері үшін тәуекелге бару мүмкіндігі қажет.

Кәсіпкерлік қызметтің негізгі жүзеге асатын орны — кәсіпорын. Іскерлік қызметті ұйымдастырудың заңмен бекітілген тәсілдері кәсіпкерліктің ұйымдық-құқықтық формалары деп аталады. Нарықтық қатынастарға өтуде халықты кеңінен кәсіпкерлікке тарту маңызды. Нарықтың тиімді жұмыс істеуі үшін субъектілердің толық өзін-өзі басқаруы және экономикалық тәуелсіздігі қамтамасыз етілуі тиіс.

Қазақстанда кәсіпкерлікті дамытуға ерекше көңіл бөлініп, бірқатар заңдар, жарлықтар мен қаулылар қабылданды. Алғашқы маңызды құжаттардың бірі — 1992 жылғы 4 шілдеде қабылданған «Жеке кәсіпкерлікті қорғау және қолдау туралы» заң. Бұл заңда кәсіпкерлікті мемлекеттік қорғау мен қолдаудың мәні, мазмұны, негізгі бағыттары мен мақсаттары айқындалды.

Республикада Кәсіпкерлікті қолдау мен бәсекені дамыту қоры құрылып, 1994 жылғы сәуірде Президент жарлығымен Кәсіпкерлікті қолдау мен бәсекені дамыту жөніндегі мемлекеттік комиссия өз жұмысын бастады. Сондай-ақ 1994–1996 жылдарға арналған кәсіпкерлікті мемлекеттік қорғау және қолдау бағдарламасы әзірленді. Оның басты мақсаты — экономикада жеке меншік секторын қалыптастыру және дамыту, кәсіпкерлік инфрақұрылымын жетілдіру.

Азаматтардың құқықтарын қорғауға бағытталған президенттік құжаттардың қабылдануы да мемлекеттің кәсіпкерлікті дамытуға стратегиялық мән бергенін көрсетеді. Жыл сайын сәуір айында Алматыда өтетін республика кәсіпкерлерінің форумдарында кәсіпкерліктің даму серпіні бағаланып, кедергілер мен оларды жою жолдары талқыланады.

Кәсіпкерліктің құқықтық-ұйымдастырушылық негізін құруда әлі де шешімін күткен мәселелер бар. Лицензия беруші және тексеруші органдардың көптігі, кеден және салық заңнамасының жетілмеген тұстары, несие алудың қиындығы, кәсіпкер мүддесін жүйелі қорғайтын институттардың әлсіздігі және бюрократия — кәсіпкерліктің дамуына елеулі кедергі келтіреді.

Қазіргі кезеңдегі бизнестегі дағдарыстық үдерістердің бір көрінісі — жүйесіз және бей-берекет қалыптасу. Мұның себебі тек қаржыландыру тапшылығы емес, сонымен бірге кәсіпкерлікті қолдаудың нақты мемлекеттік стратегиясының жеткіліксіздігі.

Қазіргі экономикада кәсіпкерлік шаруашылықты ұйымдастырудың маңызды түрі ретінде қарастырылады. Кәсіпкерлердің экономиканы дамытуға қосар үлесі зор: олар бәсекені күшейтеді, жаңа нарықтар мен тауар түрлерін қалыптастырады, инновацияны жеделдетеді және жұмыспен қамтуды арттырады. Сондықтан кәсіпкерлікті тиімді басқару мен жүйелі қолдау — елдің тұрақты өсуінің негізгі шарттарының бірі.