Алтай күйлерінің өзге мектептерден бөлектігі күйдің сыбызғы мен домбырада қатар орындалатыны
Шығыс Қазақстанның күйшілік мектебі
Қазақ күйлерінің архаикалық (байырғы) үлгілері Алтай–Тарбағатай өңірінде айрықша мол сақталған. Бұл мектептің орындаушылық машығының көне дәстүрден бастау алатынын әуен құрылымы, ырғақ мінезі және тақырыптық атаулар айқын дәлелдейді. Шығыстың сарындарын тыңдаған жан оның түркі-моңғол әлеміне ортақ музыкалық қабаттарымен астасып жатқанын аңғарады.
Тотемдік атаулар және көне дүниетаным
Шығыс күйлерінің едәуір бөлігі тотемдік наным-сенімдерге негізделген атаулармен келеді. Мысалы: «Самұрық», «Ақсақ марал», «Боз інген», «Бұлғын мен Сусар», «Ағаш ат», «Жорға аю» және басқа да көптеген атаулар.
Бұл мектепте күйші көбіне жануардың мінезін «суреттеуге» ұмтылмайды. Керісінше, тақырыптағы мақұлық пен күйші арасында құпия тілдесу, диалог тәрізді ритуалдық сипат пайда болып, тыңдаушы бейнелеуден гөрі екіжақты сұхбатқа құрылған жораның куәсіндей әсер алады.
Аспаптық ортақ негіз: домбырадан тыс кеңістік
Музыкатанушы П. Шегебаев пікірінше, Алтай күйлерінің өзге мектептерден басты айырмасы — олардың әуелден домбыра, шертер, сыбызғы, шаңқобыз, жетіген сияқты аспаптарға ортақ саз ретінде туғандығы. Сондықтан домбыра репертуары да осы аспаптардың үн бояуларымен табиғи түрде байытылған.
Ерекше белгі
Күйдің бір ғана аспапқа «бекітілмей», бірнеше орындаушылық дәстүрмен қатар өмір сүруі.
Нәтиже
Домбыра күйлерінің үндік палитрасы кеңейіп, тембрлік мүмкіндігі байи түседі.
Көмекей ғырыл (бурдон) және теріс бұраудың орны
Қыпшақ–Оғыз дәуірінен жеткен көмекей ғырыл (бурдон) дыбыстық тәсілін аспаптық орындауда сақтай отырып күй толғау қазақ жерінде негізінен Шығыс өңірінде ғана кең таралған. Көмекеймен жыр айту үрдісі Сыр бойында жақсы дамығанымен, ол жақтың аспаптық шығармаларында бурдондық әдіс дәл осы деңгейде қолданылмайды.
Бұл тәсіл тек сыбызғыда ғана емес, домбыра күйлерінде де жиі ұшырасады. Әсіресе теріс бұрауда орындалатын шертпелерде анық сезіледі.
Құрылым мен музыкалық тіл: қайталамалы тұтастық
Шығыс күйлерінің құрылысы көбіне қайырмалы ән формасына жақын өріледі. Мұнда сағаны қуып дамыту, тондық тұғырды (тоналдықты) ауыстыру, ладтық өзгерістер жасау сияқты тәсілдер сирек кездеседі.
- Кез келген алтайлық шығарма тұтастай екі немесе үш рет қайталанып орындалуы мүмкін.
- Финалда бастапқы тақырып қысқа ғана шолынып, шолақ қайырылып аяқталады.
Ырғақ мінезі және асқақтық
Бұл мектептің күй мінезі асқақ, соған сәйкес ырғақтары да көбіне біркелкі, жүрдек келеді. Тіпті мұңды күйлердің өзінде мажорлық салтанат пен ішкі тәкәппарлық сезіліп тұрады. Мысал ретінде «Аңшының зары», «Бөкен жарғақ» секілді күйлерді атауға болады.
Орындаушылық күрделілік: шертпенің шығыстық мектебі
Шертпе күйлердің ішінде орындаушылық-техникалық тұрғыдан меңгерілуі ең күрделілерінің бірі — осы шығыс мектебі. Мұнда ілме қағыс, терме қағыс (шектерді термелеу), сол қолдағы тайғанақ, ысырма секілді әдістер кең қолданылады.
Бұған қоса, күйлердің аңыздық және программалық ізі орындаушыдан дәстүрлі методикаға сүйенген арнайы дайындықты талап етеді.
Күйшілер дәстүрі: тұлғалар және сабақтастық
Дәстүрлі күйшілер
Байжігіт, Бейсембі, Жүнісбай Стамбайұлы, Шақабай Шалап батыр, Сақбике, Терістаңбалы Мүкей, Раздық, Шотайбай, Масығұт, Бейісбай, Әшім, Бағаналы Саятөлекұлы, Ғабдылхақ Барлықов, Таласбек Әсемқұлов, Жарқын Шәкәрімов, Білал Ысқақов, Тұрсынғазы Баяқов, Қазен Әбуғазин, Қабікей Ақмерұлы.
Бүгінгі жалғастырушылар
Секен Тұрысбеков, Мұрат Әбуғазин, Мұқаш Таңғыт, Еркін Ерген, Ертай Барлықов, Әсет Дәненов, Анар Кітапова сияқты дарынды күйшілерді атауға болады.
Зерттеу дәстүрі: еңбектер мен ғылыми талдаулар
Шығыс күйшілік мектебін алғаш жүйелі зерттеген — Уәли Бекенов. Ол «Күй табиғаты», «Шертпе күй шеберлері» атты еңбектерінде шығыстық күйдің ерекшеліктерін ашып көрсетті.
Жазушы Мұхтар Мағауин де бұл салаға зор үлес қосты: ол Байжігіт мұрасын ұлттық қазына ретінде алғаш танытып, күйлерінің кең тарауына ықпал етті.
Шығыс күйшілігіне арнайы ғылыми талдау жасаған — музыкатанушы Пернебек Шегебаев. Оның мақалаларында домбыра күйлерімен қатар сыбызғы күйлері де тарихи дамуы мен құрылымы тұрғысынан жан-жақты қарастырылған.
Этнограф ғалым Ақселеу Сейдімбек «Қазақтың күй өнері» монографиясында шығыс күйлеріне терең талдау жасап, қазіргі кәсіби күйшілікке әдістемелік бағдар болар тұжырымдар ұсынды.
Қазіргі оқытудағы мәселе және мұраны сақтаудың маңызы
Қазіргі кәсіби оқыту тәжірибесінде шығыс күйлері салыстырмалы түрде сирек орындалады. Бұл жағдай мектептің әлі де тыңғылықты зерттеуді қажет ететінін көрсетеді. Күйлер ішінара (У. Бекенов, Б. Ысқақов, М. Әбуғазин еңбектерінде) нотаға түсірілгенімен, орындаушылық мәдениеттің толық ашылуы бірден шешіле қойған жоқ.
Нағыз орындаушылар өз дәуірінде өнерін елге ұсынып, уақыт өте бірінен соң бірі өмірден озды. Сондықтан көне шертпелік мектеп кейінгі ұрпаққа толыққанды жалғасып отыр деп айту қиын.
Сыбызғы мен домбыраның қатар дәстүрі
Алтай күйлерінің дара белгісінің бірі — күйдің сыбызғы мен домбырада қатар орындалуы. Домбырадағы күйлердің басым бөлігі сыбызғыда да тартыла береді, әрі тақырыптық өзегі көп бұзылмайды.
Бұл дәстүрдің бүгінгі жалғасуын шертпе күй шебері С. Тұрысбековтің «Балауса» күйінен көруге болады: сазгер шығарманы домбыра мен сыбызғыға тел туынды ретінде ұсынған.
Сыбызғы күйлерін жинақтаушы әрі кәсіби сыбызғы мектебінің тұңғыш ұстазы Т. Мұқышев Байөлке күйлерінің ноталық жазбаларын кітапқа енгізіп, онда атақты Кәлек сыбызғышының күйді екі аспапта қатар тартудағы шеберлігін атап өтеді.
Қорытынды пайым
Шығыс Қазақстанның күйшілік мектебі — байырғы мәдени қабаттарды сақтаған, аспаптық ойлау аясын кеңейткен, орындаушылық дәстүрі күрделі әрі терең құбылыс. Алтай кеңістігінде сақталған бұл мұра жалпықазақтық күй өнерінің қайнар көздерінің бірі екенін айқын көрсетеді.