Әмір Темірдің Моғолстанға жорықтары
Моғолстанның құрылуы және жер аумағы
XIV ғасырдың ортасына қарай Шағатай ұлысы ыдырап, оның шығыс бөлігі — Оңтүстік-Шығыс Қазақстан мен Қырғызстан аумағында Моғолстан мемлекеті құрылды. Ал ұлыстың батыс бөлігінде, Мауараннахрда Әмір Темірдің мемлекеті күшейе бастады.
«Моғолстан» атауының шығуы
Шығыс деректерінде «монғол» сөзіндегі «н» әрпі түсіп қалып, «моғол» және «моғолстан» түрінде орныққан деп түсіндіріледі.
Биліктің қалыптасуы
Мемлекет іс жүзінде Шағатай ханға адал қызмет еткен дулат тайпасының әмірі Поладшының ықпалымен басқарылды. Поладшының хан болуға құқы болмағандықтан, 1348 жылы Шағатай әулетінің өкілі, Дува ханның немересі — 16 жастағы Тоғылық-Темір хан сайланды. Негізгі саяси тетік, алайда, дулат ақсүйектерінің қолында болды.
Әмір Поладшы Моғолстанды Мауараннахрдан біржола бөліп, дербес хандық ретінде орнықтыруға күш салды. Бұл процесте дулат шонжарларының беделі бұрынғыдан да арта түсті. Мұхаммед Хайдардың мәліметі бойынша, Шағатай хан мемлекет үлестерін бөлгенде Поладшыға Маңлай-Сүбе жерін берген. Бұл аумақ Шығыс Түркістаннан Ферғанаға дейін созылған кең өңір еді.
«…қазіргі Моғолстан деп аталатын аумақтың ұзындығы мен көлденеңі 7–8 айшылық жол. Шығысы қалмақ жерімен шектесіп, Барыскөл, Емел және Ертісті қамтиды. Солтүстігінде Көкшетеңіз (Балқаш), Түркістан және Ташкентпен; оңтүстігінде Ферғана, Қашғар, Ақсу, Шалыш және Тұрфанмен шектеседі».
Моғолстан құрамына Қазақстанның Оңтүстік өңірі мен Жетісу аймақтары да кірді.
Халқының этникалық құрамы
Моғол хандығының тағына негізінен Шағатай әулетінің өкілдері мен монғол ақсүйектері отырды. Дегенмен уақыт өте келе, монғол шапқыншылығы кезінде келген арлат, чорас, қалучи сияқты тайпалар жергілікті түрік тілдес тайпалармен араласып, түркілену үдерісі күшейді. Кейбір топтар Шығыс Түркістанға қоныс аударып, ұйғырлармен араласып, монғол атауынан біртіндеп айырылды.
Негізгі этникалық негіз
- Дулат
- Қаңлы
- Үйсін
- Арғын
- Баарын
- Барлас
- Бұлғашы және т.б.
Жетісуда ежелден мекендеген үйсін, қаңлы секілді тайпалармен бірге, кейінгі ғасырларда келген түрік тілдес топтар Моғолстан халқының негізгі тірегін құрады.
Ұлттық құрамның сипаты Моғолстанда қазіргі қазақ халқының негізін құраған ру-тайпалардың үлесі басым болғанын көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, Моғолстан қазақ мемлекеттілігінің қалыптасу арнасындағы маңызды саяси кеңістіктердің бірі болды.
Моғолстанның ішкі-сыртқы жағдайы
Саяси тұрақсыздық күшейген кезеңде билікке келген Тоғылық-Темір хан елдің ішкі-сыртқы ахуалын нығайтып, XVI ғасырдың басына дейін өмір сүрген әулеттің негізін қалады. Ол хандықтың аумағын бір орталыққа бағындырып, астана ретінде Алмалық қаласын бекітті.
Басқару жүйесі
Ұлыстық басқару жүйесі сақталды. Дулат тайпасының мұрагерлік лауазымы — ұлысбегі атауы өзгеріссіз қалды.
Салық және тәртіп
Салық жинауда жаңа шаралар енгізілді, ал ел ішінде хан билігін күшейткен қатаң тәртіп орнықты.
Исламның орны
Ислам мемлекеттік дін ретінде қабылданды. Мұхаммед Хайдардың дерегінде бір күнде 160 мың адамның ислам қабылдағаны айтылады. Дінді қабылдамаған әмірлер мен бектерге қатаң жаза қолданылған.
Сыртқы саясатта Тоғылық-Темір Шағатай ұлысы тұсындағы Орта Азиядағы ықпалын қалпына келтіруге ұмтылды. 1360–1361 жылдары Мауараннахрға екі рет жорық жасап, баласы Ілияс-Қожаны хан тағына отырғызды. Тоғылық-Темір қаза болғаннан кейін Мауараннахрда билік үшін күрес шиеленісіп, Әмір Темір Ілияс-Қожаға қарсы шықты.
1365 жыл: «Батпақ шайқасы»
1365 жылы 22 маусымда Ташкент маңында шешуші «Батпақ шайқасы» өтті. Деректер бойынша, қырғын өте ауыр болып, екі жақтан шамамен 10 мыңға жуық адам қаза тапқан. Ілияс-Қожа жеңіске жетіп, Әмір Темір шегінуге мәжбүр болды.
Жеңістен кейін Ілияс-Қожа Самарқанды қоршағанымен, қаланы ала алмады: қоршаудың ұзаққа созылуы және індет салдарынан моғол әскерінің аттары қырылып, хан кейін шегінді. Бұл оқиға билеушілер арасындағы алауыздық пен феодалдық бытыраңқылықтың ұзақ мерзімді салдарын айқын көрсетті.
Кейінгі кезеңде Моғолстандағы нақты билік дулат әмірлері — Қамар ад-дин мен Шамс ад-диннің қолына көбірек шоғырланды. Олар Тоғылық-Темір әулетінің өкілі Қызыр-Қожа оғланды хан көтеріп, дулат ақсүйектерінің саяси салмағын сақтауға ұмтылды.
Әмір Темірдің Моғолстанға жорықтары
Моғолстанда саяси бытыраңқылық күшейген тұста, Мауараннахрда билікті толық иеленіп, қуаты артқан Әмір Темір Моғолстанға қарсы жүйелі жорықтар бастады. 1371 жылдан 1390 жылға дейін ол Моғолстанға шамамен он шақты рет жорық жасағаны айтылады.
Алғашқы соққылар (1371–1372)
Темір әскерлері Алмалық маңына дейін жетіп, қалаға кірмегенімен, жолай елді мекендерді тонап, мал-мүлікті тартып алып, көп тұтқынмен қайтқан. Сол жылы Темірдің өзі Ыстықкөл маңындағы Сегізағашқа дейін барлау жорығын жүргізгені де айтылады.
Жетісуға терең ену (1375–1377)
Оңтүстік Қазақстан арқылы жүріп, Жетісуда Шарын өзеніне дейін жетіп, Қамар ад-динмен шайқасып, оны жеңген. Қамар ад-дин Шығыс Түркістанға, Үш Тұрфанға қарай шегінген.
Жорықтардың ауқымы мен салдары
- 1380–1390 жылдары жорықтар күшейіп, Темір кей деректерде 120 мың әскерге дейін жұмылдырғаны көрсетіледі.
- Сайрам, Талас бағытымен өтіп, Жетісудың ішкі аудандарына, Іле өзеніне дейін жеткен.
- Жорықтар барысында көп олжа, қора-қора қой, үйір-үйір жылқы және тұтқындар Мауараннахрға жөнелтілген.
1390 жылдардағы соққылардан кейін Моғолстан Темірге толық тәуелділікке түсті.
Осы кезеңде Темірге қарсы күрестің бір көрінісі ретінде 1376 жылғы оқиға аталады: Қамар ад-динді талқандауға аттанған Сасы-Бұға бастаған жасақ ішінде бүлік әрекеті байқалып, Темір тез оралып, Қамар ад-динді Атбасы маңында қуып жетіп жеңген. Одан кейін де Қамар ад-дин Қаратау етегінде және Ыстықкөлге апаратын жолдағы Бұғым шатқалында күйрей жеңілді.
Моғолстанның ыдырау кезеңі
Әмір Темірдің қайталанған шабуылдары Моғолстанның әлсіреуін үдетті. Хандық бірнеше иелікке бөлініп, саяси тұрғыдан бөлшектенді. Қызыр-Қожа хан Темірге тәуелділігін мойындауға мәжбүр болды.
1405 жылдан кейінгі мүмкіндік
Темір 1405 жылы қайтыс болғаннан кейін ғана, Қызыр-Қожаның мұрагері Мұхаммед ханның тұсында (1408–1416) Моғолстан тәуелсіздігін қайта нығайта бастады. Ол Темір әулетінің ішкі қақтығыстарын тиімді пайдаланды.
Билік үшін талас қайта өршіді
Мұхаммед хан қайтыс болған соң ішкі талас қайта күшейді. Ұлықбек қолдаған Шер-Мұхаммед пен моғол шонжарлары көтерген Уәйіс арасындағы текетірес 1425 жылғы Ұлықбектің шапқыншылығына дейін ұласты.
1428 жылы Уәйіс ханның қаза болуынан кейін билікке талас оның ұлдары Жүніс пен Есен-бұға арасында жүрді. Дулат әмірлерінің қолдауымен Есен-бұға 1433–1462 жылдары хан болды. Алайда Жүніс күресті тоқтатпай, Темір әулеті Әбу Саидтан көмек сұрады. 1462 жылы Есен-бұға қайтыс болған соң, Жүніс Ферғанадағы Жетікенттен Моғолстанға келіп, өзін хан жариялады.
Моғолстанның ыдырау үдерісі Жүніс ханның немересі Абдар-Рашид хан кезінде тереңдей түсті. Соның нәтижесінде Жетісу аймағы біртіндеп Қазақ хандығының құрамына ене бастады.
Моғолстанның Қазақ хандығының құрылуындағы орны
1456 жылы Керей мен Әз Жәнібек сұлтандар Әбілхайыр ханның үстемдігіне қарсы болған қазақ тайпаларын бастап, Шығыс Дешті-Қыпшақтан батыс Жетісуға — Моғолстан шегіне қоныс аударды. Бұл көшу Қазақ хандығының құрылуына бастау болған маңызды тарихи оқиға саналады.
Көші-қонның алғышарттары
1428 жылы Ақ Орданың соңғы ханы Барақ ішкі феодалдық қақтығыста қаза тапқаннан кейін, Ақ Орда ыдырап, ұсақ иеліктерге бөлінді. Оның орнына Әбілхайыр хандығы мен Ноғай одағы қалыптасты. XV ғасырдың ортасында Әбілхайыр мемлекетінде толассыз соғыс, феодалдық қырқыстар мен ауыр қанау халықты күйзелтті. Көшпелі мал шаруашылығының маусымдық көші-қон тәртібі бұзылып, ел бейбіт өмір мен дербес тіршілікті аңсады.
«Ол кезде Дешті-Қыпшақты Әбілхайыр хан биледі. Ол Жошы әулетінен шыққан сұлтандарға күн көрсетпеді. Нәтижесінде Жәнібек хан мен Керей Моғолстанға көшіп барды. Есен-бұға хан оларды құшақ жая қарсы алып, Моғолстанның батыс шетіндегі Шу мен Қозыбас аймақтарын берді… Олардың маңына жиналғандардың саны 200 мыңға жетті. Қазақ сұлтандары 870 жылдары (1465–1466) билей бастады…»
Алғашқы аумақ
Қазақ хандығының бастапқы территориясы батыс Жетісу, Шу мен Талас өзендерінің алабы болды. Осы өңірде Ұлы жүз тайпалары Дешті-Қыпшақтан келген қазақ тайпаларымен етене араласып, этносаяси бірлесу үдерісі жеделдеді.
Күшейту факторлары
Әбілхайыр хандығындағы дағдарыс тереңдеген сайын, қазақ рулары жаңа хандыққа жаппай қосылды. Деректерде XV ғасырдың 50-жылдарының ортасынан 70-жылдарының басына дейін батыс Жетісуға 200 мың адам көшіп барғаны айтылады.
1462 жылы Моғолстан ханы Есен-бұға қайтыс болған соң, елдегі ішкі тартыстың күшеюі және ойрат-жоңғар шабуылдарының салдары Жетісудағы тұрақсыздықты арттырды. Осындай жағдайда Жетісуды мекендеген тайпалардың Қазақ хандығына қосылуы жиілеп, жаңадан құрылған мемлекеттің саяси беделі мен әскери қуаты нығая түсті.
Қорытынды түйін
Моғолстан — Жетісу мен көршілес өңірлердегі ру-тайпалардың тарихи ұйысуына ықпал еткен кеңістік. Оның саяси тарихы, әсіресе Жетісудағы оқиғалар, Қазақ хандығының пайда болуына тікелей әсер еткен негізгі факторлардың бірі болды.