Эволюциялық қағидатының логикалық дамуы мен оны нақтылау ретіндегі әртараптандыру қағидаты
Қаржылық реттеу: фискалдық саясаттың өзегі
Қаржылық реттеудің негізгі мазмұны фискалдық саясатты — бюджет саясатын (мемлекеттің шығыстары) және салық саясатын — жүргізуді қамтамасыз ету арқылы көрінеді. Тікелей қаржылық реттеу процесінде мемлекет ұлттық табыстағы кәсіпорындар мен аймақтардың үлесін арттыру немесе азайту арқылы олардың дамуын ынталандырып немесе шектеп отырады. Өндірістік емес саланың бюджет қаражатына тәуелді жай-күйі де осы тетік арқылы реттеледі.
Экономикалық цикл және дискрециялық фискалдық саясат
Мультипликатор әсерінің мүмкіндіктері ескеріле отырып, экономикалық циклдың сипатына қарай дискрециялық фискалдық саясаттың әртүрлі нұсқалары қалыптастырылады.
Құлдырау кезіндегі ынталандырушы саясат
Экономикалық құлдырау кезінде ынталандырушы фискалдық саясат жүргізіледі. Ол, әдетте, төмендегі шараларды қамтиды:
- Мемлекеттік шығыстарды ұлғайту — сұранымды қолдау және өндірістің қалпына келуін жеделдету.
- Салықтарды төмендету — үй шаруашылықтары мен бизнестің қолындағы қаражатты көбейту.
- Екі бағытты үйлестіру — шығыстар мультипликаторының жоғары әсерін ескере отырып, саясат нәтижелілігін арттыру.
Артық сұраным мен инфляция кезіндегі тежеуші саясат
Тежеуші фискалдық саясат, әдетте, бюджет артықшылығына (профицитке) қол жеткізуге бағдарланады. Артық сұраным және инфляция жағдайында ол қарсы бағыттағы шараларды қамтиды:
- Мемлекеттік шығыстарды қысқарту — экономиканы «суыту» және баға қысымын төмендету.
- Салықтарды арттыру — жиынтық сұранымды тежеу.
- Шараларды үйлестіру — инфляциялық қысымды жүйелі түрде әлсірету.
XX ғасырдың соңы: тұрақты даму теориясының қалыптасуы
XX ғасырдың соңында жаңа теория — тұрақты даму теориясы — қалыптасты. Бұл теория қазіргі жағдайлар тұрғысынан ғаламдық экономикалық және қаржылық үдерістерді түсіндіреді және күрделі шаруашылық жүйелердің тұрақты, эволюциялық дамуына қатысты ұсыныстар ұсынады.
Тұрақты даму теориясы дағдарысқа алып келетін себептерді әр деңгейдегі жүйелер үшін айқындайды: төменгі деңгейдегі шаруашылық жүргізуші субъектіден бастап ұлттық экономикаға және бірнеше елден тұратын экономикалық одақтарға дейін.
Теорияның негізгі қағидаттары
1) Эволюциялық қағидат
Кез келген ауқымдағы күрделі экономикалық жүйелердің өздігінен дамуының мәнін ашып көрсетеді. Бұл — теориядағы ең өзекті қағидаттардың бірі.
2) Экономикалық мүдделерді үйлестіру қағидаты
Қалыптасқан тепе-теңдікті тұрақсыздандыратын көптеген факторлар үздіксіз өзара ықпал ететін күрделі жағдайда тараптардың мүдделері арасындағы балансты сақтауды талап етеді.
3) Әртараптандыру қағидаты
Эволюциялық қағидаттың логикалық дамуы және оны нақтылау ретінде қарастырылады. «Әртараптандыру» кең мағынада экономикалық жүйенің құрамдас бөліктерінің алуан түрлілігін, құрылымдық нысандардың әркелкілігін және функционалдық әртараптандыруды білдіреді.
4) Иерархиялық саралау қағидаты
Экономикалық жүйені даму деңгейіне қарай иерархиялық тұрғыдан жіктеуді көздейді және «орта деңгей» буынын бөліп көрсетуді қажет етеді. Бұл тәсіл, бір жағынан, дағдарыстық құбылыстардың терең себептерін, екінші жағынан, өндірістің құлдырауына қарсы әрекет ету механизмдерін нақтылауға мүмкіндік береді.
Қолданбалы маңызы
Дағдарыссыз тұрақты дамудың негізгі қағидаттарын айқындап, оларды тәжірибеде қолдану келеңсіз факторлардың әсерін едәуір төмендетуге көмектеседі. Тіпті әлемдік экономикалық ахуал нашарлаған кезеңдердің өзінде экономикалық өсуді қолдауға мүмкіндік береді.