Жеке кәсіпкерлерге салық салуды жетілдірудің бағыттары туралы қазақша реферат
Шағын бизнес және бәсекелік орта: қазіргі ахуал
Шағын бизнестің басты қасиеті — нарық кеңістігін кеңейту мақсатында жаңа өнімдер мен қызмет түрлерін ұсыну барысында экономикалық тәуекелге дайын болуы және соған қабілетті болуы. Бұл үшін ресурстық тұрғыдан қалыптасқан ірі өндірістермен және тәжірибелі кәсіпорындармен бәсекеге төтеп бере алу қажеттігі туындайды.
Дегенмен, шағын кәсіпкерліктің негізгі капиталы — ішкі және сыртқы қызметті еркін құрып, тез бейімделе алатын икемділігі мен шапшаңдығы. Зерттеу нәтижелері өндірістің экономиканың көптеген салаларында жанданғанын көрсетеді: халық табысының өсуі тауарлар мен қызметтерге сұранысты арттырды. Алайда табысы төмен топтарға бағытталған нарық сегменттерінің сыйымдылығы шектеулі екенін де ескеру қажет.
Сыртқы экономикалық қызметтің либералдануына байланысты ішкі нарық импорттық арзан тауарларға толыға түсті. Мұндай жағдайда кәсіпкерлер төмендеп отыратын баға ахуалында да өнім сапасын көтеріп, өндірістік-шаруашылық қызметті тиімді жүргізуі тиіс. Яғни бәсекеге қабілеттілікті тұрақты түрде жетілдіру — өміршеңдіктің негізгі шарты.
Негізгі түйін
- Шағын бизнес үшін артықшылық — бейімделгіштік, жылдамдық және нарыққа жақындық.
- Импорттық қысым жағдайында сапа мен тиімділік — бәсекеге қабілеттіліктің өзегі.
- Мемлекеттік қолдау тетіктері нәтижеге бағытталып, салдары алдын ала бағалануы қажет.
Мемлекеттік қолдау және реттеу шаралары
Қазіргі кезеңде мемлекет тарапынан қорғау мен қолдау әдістерін айқындау барысында салық салу, несиелеу, инфрақұрылым және нарықтық экономикаға тән өзге институттарды қалыптастыруға бағытталған жұмыстар жүргізілді. Алайда қабылданған шешімдердің жеделдігіне және олардың салдарын бағалауға жеткілікті деңгейде назар әрдайым бөлінбеді. Осы себепті шағын және орта бизнесті шынайы дамыту үшін тәсілдерді қайта қарастыру қажеттілігі туындайды.
Салықтық тексерулерге мораторий (2003 жыл)
Қазақстанда 2003 жылы 1 қаңтардан 1 қазанға дейін шағын кәсіпкерлік субъектілерін салықтық тексеруге мораторий енгізілді. Қаржы министрлігінің бұйрығына сәйкес, акцизделетін өнімдерді өндіру және (немесе) көтерме сатумен айналысатын салық төлеушілер бұл шектеуден тыс қалдырылды.
Мораторий кезеңінде қарсы тексерулер, хронометраждық тексерілімдер, сондай-ақ прокуратура актілері, қылмыстық іс қозғау, салық төлеушінің өтініші немесе шағымы болған жағдайда тексерулер жүргізілуі мүмкін болды.
ШОБ-тың экономикадағы үлесі
Заңнаманы жетілдіру және «Бір терезе» қағидаты
Алматыда шағын бизнес саласындағы заңнаманың өзекті мәселелеріне арналған конференция өтті. Әділет органдары 2002 жылдың 10 айында анықтаған тіркелмеген және жарияланбаған нормативтік құқықтық актілер туралы ақпарат талқыланды. Шағын бизнес субъектілерін бір рәсім аясында 10 күн мерзімде тіркеуді көздейтін «Бір терезе» қағидатын енгізуге бағытталған заң жобасы ұсынылды.
Қолданыстағы актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізу, шағын бизнес мәселелерін реттейтін жаңа актілер қабылдау, сондай-ақ кәсіпкерлік қызметке кедергі келтіретін нормаларды жою жөніндегі ұсыныстар қаралды. Әділет министрлігі, Бас прокуратура, Индустрия және сауда министрлігі мен Кәсіпкерлер форумы шағын бизнесті қолдау бойынша өзара ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойды.
Ақша-несие ахуалы және инфляция
Қайта қаржыландыру ставкасы төмендетілді: Қазақстанның Ұлттық Банкі 2002 жылғы 18 қарашадан бастап оны жылдық 8%-дан 7,5%-ға түсірді. Инфляция динамикасы әр кезеңде әркелкі болды: мысалы, 2002 жылдың қазанында инфляция 0,6% деңгейінде тіркелді. 2005 жылдың басынан инфляция шамамен 7–7,5% деңгейіне жақындады.
Ескерту: бастапқы дереккөзде инфляция көрсеткіштері әр жыл бойынша салыстырмалы түрде берілген және кей тұстарда хронологиясы аралас келтірілген. Бұл бөлімде мағыналық тұрғыдан жүйеленіп, мәтін редакцияланды.
Салықтық реттеудің логикасы: ставкалар, жеңілдіктер, тәртіп
Қаржы ресурстарының едәуір бөлігінің мемлекет қарамағына шоғырлануы кәсіпорындардың дербестігін шектеуі мүмкін. Нарықтық экономикада қаржы ресурстарын шоғырландыру деңгейі мемлекеттің әлеуметтік бағыттылығына тәуелді: әлеуметтік қорғау жоғары болған сайын әлеуметтік шығындарды қаржыландыруға көбірек қаражат қажет, ал бюджеттің негізгі кіріс көзі — салықтар.
Салықтық реттеу үдерісі салық салудың оңтайлы деңгейін анықтаумен тығыз байланысты. Салық ставкаларын өзгерту арқылы шағын және орта бизнестің дамуына ықпал етуге болады. Алайда бұл құралды қолданғанда нақты кезеңдегі ставкалар мен түсімдердің байланысын, өндіріс қарқынына және кәсіпкерлік белсенділікке әсерін мұқият талдау қажет.
Салық жеңілдіктері: мақсаттары мен бағыттары
Салық жеңілдіктері ғылыми-техникалық прогресті, өндірісті, экономикалық өсуді және шағын әрі орта кәсіпкерлікті ынталандыруға бағытталуы мүмкін. Бұл мақсаттар мемлекеттік саясаттың басымдықтарына қарай өзгеріп отырады.
Қолдану бағыттары
- Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды қолдау.
- Робототехника, биотехнология, электроника сияқты ғылымды қажет ететін өндірістерді ынталандыру.
- Шағын және орта кәсіпкерлікті қолдау.
- Инвестициялық үрдістерді реттеу.
Негізгі тетіктер
- Салықтан толық/ішінара босату.
- Салық салынбайтын минимум.
- Шегерімдер.
- Төлеу мерзімін ұзарту.
- Ставканы төмендету.
Жеңілдіктер қысқа мерзімде салық түсімдерін азайтуы мүмкін, бірақ дұрыс модельденген жағдайда өндіріс пен кәсіпкерліктің дамуына серпін беріп, болашақ түсімдердің өсуіне ықпал етеді. Өндірістегі шағын және орта кәсіпкерлікті қолдау көбіне монополияға қарсы саясатпен, бәсекені дамытуға, жаңа жұмыс орындарын ашуға және инновация енгізуге бағытталады.
Қазақстан тәжірибесінен мысалдар
- Кәсіпкерлердің қайырымдылық қорларына көрсеткен көмегі заңнамада белгіленген мөлшерде жылдық жиынтық табыстан шегеріледі.
- Кәсіпкерлік қызмет барысында шеккен залалдар 5 жылға (жер қойнауын пайдаланушылар үшін — 7 жылға) алға жылжытылып, болашақ табыс есебінен өтелуі мүмкін.
Салықты есептеу және төлеу тәртібі
Салық төлеу тәртібі мен мерзімі — салық жүйесінің маңызды элементі. Кәсіпкерлер салықты қашан, қандай мерзімде және қалай төлейтінін нақты білуге мүдделі. Жалпы алғанда, табыс салығы бойынша есеп айырысу есепті жылдан кейінгі жылдың 10 сәуірінен кешіктірілмей аяқталуы тиіс (қолданыстағы талаптар кезеңге қарай өзгеруі мүмкін).
Төлем көзінен салық ұсталатын жағдайда жұмыс берушінің міндеттері
- Есептелген табыс салығын банк арқылы қаражат алған кезде бюджетке аудару; есеп айырысу шоты жоқ болса, төлем жасалған айдан кейінгі 5 күн ішінде аудару.
- Қызметкердің талабы бойынша табыс түрі мен сомасы, ұсталған салық сомасы көрсетілген анықтама беру.
- Салық жылы аяқталған соң 30 күн ішінде салық органдарына/тұлғаға төленген табыс пен ұсталған салық туралы, сондай-ақ салық төлеушінің аты-жөні және тіркеу нөмірі көрсетілген мәліметті ұсыну.
- Салық ұсталмаған жағдайда — ұсталмаған салықты және оған байланысты айыппұл мен өсімпұлды өтеу.
Жауапкершілік шаралары
- Декларацияны дәлелсіз және белгіленген мерзімде тапсырмаған жағдайда — тиісті салық сомасынан әр ай үшін 5% мөлшерінде айыппұл.
- Декларациядағы кеміту салдарынан салық толық төленбесе — кемітілген салық сомасының 50% мөлшерінде айыппұл.
Өндірістегі шағын және орта кәсіпкерлік: құрылымдық теңгерім
Зерттеулер көрсеткендей, кәсіпкерлік қызмет құрылымында өндірістік сала салыстырмалы түрде аз қамтылған. Мемлекет салық құралдары арқылы нақты салаларда барынша қолайлы әрі бәсекеге төзімді жағдай қалыптастыра алады. Бірақ салық арқылы кейбір салаларды «тұншықтыру» тәуекелі бар екенін де ұмытпау қажет. Әлеуметтік маңызы бар өндірістерді жеткіліксіз бағалау да, асыра бағалау да бәсеке еркіндігі мен әділет қағидаттарына нұқсан келтіруі мүмкін.
Алматы облысы бойынша өндіріс көлемінің мысалы (2001–2003)
| Жыл | Жалпы көлем (млн тг) | Өнеркәсіп үлесі | Өнеркәсіп көлемі (млн тг) |
|---|---|---|---|
| 2001 | 1499,1 | 1,79% | — |
| 2002 | — | 4,22% | — |
| 2003 | 5910,4 | 3,93% | 232,4 |
Ескерту: бастапқы мәтінде кесте толық берілмегендіктен, кей жылдардағы абсолюттік көлемдер көрсетілмеді.
Салық жүктемесін бағалау: сандық және сапалық көзқарас
Экономикалық зерттеулер институтының мониторингтік деректері салықтың ең жоғары мөлшерін көбіне өндірістік кәсіпорындар төлейтінін көрсетеді. Алайда салық ауыртпалығын тек «қанша түрлі салық төлейді» деген сандық өлшеммен бағалау жеткіліксіз: кәсіпкер 6–8 түрлі салық төлеп, ең көлемді түрлерін (мысалы, табыс салығы немесе қосылған құн салығы) төлемеуі мүмкін, немесе керісінше — аз ғана салық түрін төлеп, бірақ ең ауырларын төлеуі ықтимал.
Салалар бойынша төленетін салық түрлерінің саны (%, мониторинг)
| Сала | 3-тен аз | 3–5 | 6–8 | 9-дан жоғары |
|---|---|---|---|---|
| Барлық мекемелер | 9,8 | 52,0 | 29,2 | 8,9 |
| Кәсіпорындар | 2,1 | 47,9 | 34,0 | 16,0 |
| Ауыл шаруашылығы | 36,4 | 42,3 | 15,2 | 6,1 |
| Сауда | 8,3 | 56,4 | 27,8 | 7,5 |
| Қызмет көрсету | 9,4 | 51,3 | 31,6 | 7,7 |
Дереккөз: Экономикалық зерттеулер институтының мониторингтік мәліметтері (бастапқы мәтіндегі сандар негізінде редакцияланды).
Сондықтан бағалауда сапалық өлшемдер де маңызды: кәсіпкер табысының қандай бөлігін бюджетке салық ретінде аударады, қандай салықтар жалпы қаржылық нәтижеге көбірек әсер етеді, және төлем тәртібі бизнестің айналымына қалай ықпал етеді.
Қорытынды: салық салуды жетілдірудің басты бағыты
Зерттеу салықтық реттеу құралдарының ықпалы өте жоғары екенін көрсетеді. Бұл құралдар ұтымды қолданылмаса, экономикалық өсім тежеліп, халықтың тұрмыс деңгейі төмендеуі немесе өндіріс пен кәсіпкерліктің дамуына кедергі келуі мүмкін. Сол себепті әр кезеңдегі салық жүйесін тиянақты талдап, кемшіліктерін анықтап, оны жетілдіру жолдарын жүйелі түрде қарастыру қажет.
Салық саясаты нені көздеуі тиіс?
- Өндірістің және өнімнің (тауар/қызмет) бәсекеге қабілеттілігін арттыру.
- Кәсіпкердің іскерлік белсенділігін ынталандыру және капитал жинауға қолайлы жағдай жасау.
- Әлеуметтік және қайырымдылық бастамаларды ынталандыру.
- Салық ставкасы, жеңілдіктер, есептеу және төлеу тәртібінің салдарын алдын ала дәл болжау.
Қазақстанда өнеркәсіптің шикізаттық бағытта басым дамуы өңдеу және қайта өңдеу салаларының әлсіздігін күшейтіп отыр. Ал жоғары сапалы әрі сұранысқа сай өнім өндіру үшін мемлекет салық салу, несиелеу, инфрақұрылым және институционалдық қолдау бағыттарындағы жұмысты нәтижеге бағдарланған түрде күшейтуі қажет.