Муниципалды жұмыстар
Жергілікті өзін-өзі басқарудың мәні мен маңыздылығы
Қазіргі жергілікті өзін-өзі басқару ұзақ тарихи дамудан өткен құбылыс. Оның теориялық негіздері XIX ғасырда Бельгия мен Францияда қалыптасып, жергілікті қауымдастықтардың ерікті қызметі ретінде сипатталды. Бұл көзқарасқа сәйкес, мемлекет жалпы билік тармақтары арқылы әрекет етеді, ал жергілікті деңгейде муниципалдық, коммуналдық, қауымдық құрылымдар тұрғындардың күнделікті қажеттіліктерін шешуге мүмкіндік береді.
Жергілікті өзін-өзі басқарудың пайда болуы — халықтың экономикалық және саяси ортақ мүдделерін сезінуінің нәтижесі. Бұл үрдіс жергілікті ұжымдардың қалыптасуынан байқалады. Мысалы, Ресей тәжірибесінде жергілікті өзін-өзі басқару көбіне шаруашылық ұжымдарымен байланысты дамыды.
Тарихи қалыптасу: Еуропадағы бастау көздері
Демократиялық мемлекеттерде жергілікті өзін-өзі басқарудың орнығуы XIX ғасырдағы муниципалдық реформалармен тығыз байланысты. Оның күшеюіне феодализмнен индустриялық қоғамға өту, сондай-ақ Ұлы Француз революциясы түрткі болды.
1790 жыл: Франциядағы алғашқы қадам
XVIII ғасырдың соңында Францияда жергілікті өзін-өзі басқару жүйесіне алғашқы институционалдық қадам жасалды. Саясаткер Турэмэн өз баяндамасында екі негізгі бағытты атап көрсетті:
- Тұрғындардың жергілікті тіршілігін терең білу және муниципалдық басқаруды соған бейімдеу.
- Мемлекеттік тапсырмалардың орындалуын қадағалау және жергілікті деңгейде бақылау тетіктерін қалыптастыру.
Негізгі теориялар және ғылыми бағыттар
Еркіндік (қауымдастық) теориясы
XIX ғасырда Еуропада кең тараған бұл теория жергілікті қауымдастықтарды табиғаты бойынша тәуелсіз деп қарастырады: олар мемлекеттен бұрын қалыптасқан және өз мәселелерін дербес шешуге құқылы.
1835 жылы Бельгия Конституциясында муниципалдық билік мойындалып, оған қатысты арнайы ережелер бекітілді.
Жергілікті өзін-өзі басқару теориясы
Бұл бағыттың дамуына Гирке мен Шеффнер елеулі үлес қосты. Теория жергілікті органдардың қоғам өміріндегі ерекше рөлін, олардың тұрғындармен тікелей байланысын және өзіндік институционалдық логикасын айқындайды.
Мемлекеттік басқару теориясы
XIX ғасырдағы неміс ғалымдары (Штейн және т.б.) дамытқан көзқарас бойынша, жергілікті басқару — мемлекеттің басқару жүйесінің бір бөлігі. Дегенмен мұнда маңызды айырмашылық бар: жергілікті деңгейде шенеуніктер тағайындалмай, тұрғындар сайлаған өкілдер басқаруға қатысады.
XIX–XX ғасырларда бұл бағыт Ресей ғалымдары арасында да кең тарады (В.П. Безобразов, А.Д. Градовский, Н.И. Лазеровский және т.б.).
Дуалистік теория (заманауи түсіндіру)
Қазіргі әдебиеттерде жиі қолданылатын дуалистік тәсіл жергілікті өзін-өзі басқарудың табиғатында екі бастаудың қатар болатынын көрсетеді: қоғамдық және мемлекеттік.
Тәжірибеде бұл: халық жергілікті билікке функцияларды орындауға өкілет береді, ал мемлекет жергілікті органдарға бірқатар тапсырмалар жүктейді. Сонымен бірге, қаржылық тәуелділік те жиі кездеседі.
Зерттеу нысандары
Жергілікті басқару туралы ғылым әдетте мына сұрақтарды қамтиды:
- жергілікті басқару органдарының құрылуы;
- орталық билікпен қарым-қатынасы;
- өкілеттіктер көлемі және қызмет мазмұны.
Демократия және жергілікті деңгейдегі жауапкершілік
Шынайы демократия — халық билігі, яғни шешімдер қоғамның мүддесіне сай қабылданып, орындалуы халықтың қатысуымен қамтамасыз етілетін жүйе. Сондықтан көптеген демократиялық мемлекеттерде жергілікті өзін-өзі басқару конституциялық құрылыстың маңызды элементі ретінде танылады.
Негізгі мәні
Жергілікті өзін-өзі басқару — тұрғындардың өз аумағындағы мәселелер бойынша шешімді өздері қабылдап, оның салдары үшін жауапкершілікті өздері көтеруі.
Бұл тетік билік пен халықтың арақатынасын жақындатып, басқарудың ашықтығын арттырады және азаматтардың қоғамдық өмірге бейімделуіне ықпал етеді.
Түсінік алуандығы: қазіргі ғылыми көзқарастар
Жергілікті өзін-өзі басқару феноменін біржақты түсіндіру қиын: ғылымда ортақ, толық орныққан анықтама әлі де бірізденбеген. Кең тараған тәсілдердің бірі — оны азаматтардың құқығы ретінде қарастыру: тұрғындар жергілікті мәселелерді өздері шешуі тиіс, ал мемлекет оны мойындай отырып, заңдық және бақылау тетіктері арқылы қоғамдық мүддені реттеп отырады.
Қоғамның өзіндік негізі
Жергілікті өзін-өзі басқару көбіне тұрғындардың дәстүрі, тарихы, әдет-ғұрпы және аумақтық ерекшеліктері арқылы қалыптасады. Бұл азаматтардың өз құндылықтарын қорғауына және ортақ ережелерді жергілікті өмірге бейімдеуіне мүмкіндік береді.
Мақсат емес, құрал
Жергілікті өзін-өзі басқару — түпкі мақсат емес, тұрғындардың өмір сапасын жақсартуға, жергілікті бірлестіктерді ұйыстыруға және күнделікті қажеттіліктерді тиімді шешуге арналған құрал.
Маңызды элемент: сайлау және өкілдік
Ең маңызды элементтердің бірі — муниципалдық сайлау және сол арқылы жергілікті өкілді органдарды қалыптастыру. Бұл тұрғындардың өз аумағын басқаруға тікелей қатысуын кеңейтеді.
Муниципалдық басқару және жергілікті мемлекеттік басқару
Әлемдік тәжірибеде «жергілікті өзін-өзі басқару», «жергілікті мемлекеттік басқару», «муниципалдық басқару» ұғымдары кейде қатар қолданылады. Жалпы айырмашылық былай түсіндіріледі: жергілікті өзін-өзі басқару тұрғындардың еркіне және сайланған органдарға сүйенсе, жергілікті мемлекеттік басқару орталық немесе аймақтық мемлекеттік өкілеттіктердің жергілікті деңгейде орындалуын білдіреді.
Кең тараған жіктеу
- Жергілікті деңгейдегі мемлекеттік басқару: бюджет, салық, жер мәселелері және әлеуметтік-тұрмыстық бағыттарды бақылау.
- Жергілікті өзін-өзі басқару: халық билігін іске асыру және жергілікті шешім қабылдау.
- Муниципалдық менеджмент: әлеуметтік-экономикалық дамуды және қатынастарды басқару.
Әлемдік тәжірибедегі негізгі функциялар
Жергілікті өзін-өзі басқару органдары көбіне аумақтық ұжымның экономикалық, қоғамдық және саяси сұрақтарын шешуге бағытталады. Бұл ретте жергілікті бюджет, инфрақұрылым, әлеуметтік қызметтер және экология мәселелері басты орын алады.
Инфрақұрылым және әлеуметтік нысандар
- жол құрылысы және көлік қатынасы;
- тұрғын үй құрылысы;
- балабақша, мектеп, аурухана, кітапхана сияқты әлеуметтік нысандар.
Бюджет және экология
- жергілікті бюджетті пайдалану құқығы және кіріс көздерін кеңейту;
- қоршаған ортаны қорғау жөніндегі жауапкершілік.
Қатысу арқылы саясаттың «жергіліктен» басталуы
Муниципалдық сайлау және тұрғындардың тікелей қатысуы жергілікті мәселелерді шешуді жандандырып қана қоймай, азаматтардың саяси белсенділігін арттырады. Нәтижесінде жергілікті күн тәртібі кейде ұлттық деңгейдегі саясатқа да ықпал етеді.
Қиындықтар және жүйені қайта құру қажеттілігі
Жергілікті өзін-өзі басқаруды өмірге енгізу әрдайым оңай емес. Себебі әлеуметтік, ұжымдық және жеке мүдделер өзара тығыз байланысқан; басқарудың түрлі деңгейлеріндегі субъектілердің өкілеттіктері де бір-бірімен қиылысады. Сондықтан жүйе тиімді жұмыс істеуі үшін оның жалпы схемасы нақты бөлініп, жауапкершілік пен ресурстар үйлестірілуі қажет.
Ғылыми пікірталастардың өзегі
Кейбір авторлар жергілікті өзін-өзі басқаруды өзін-өзі ұйымдастырудың ерекше түрі деп қарастырады (С.И. Көлеева). Ал басқа зерттеушілер басқарылатын құрылым көбіне басқаратын ұйымға тәуелді болады деп есептейді (С. Сивова). В.В. Шекаренко басқарудың негізінде өзін-өзі басқару логикасы жатқанын атап өтеді: басқарылатын объект белгілі бір деңгейде басқарушы субъектіге айналғанда, басқару қызметі өзіне бағытталады.
Демократия мен өзін-өзі басқарудың айырмасы
Жергілікті өзін-өзі басқару — басқару мүмкіндігі (жергілікті істерді өз бетінше жүргізу қабілеті). Ал демократия — сол мүмкіндіктің шынайы жүзеге асуын қамтамасыз ететін ұйымдастырылған механизмдер жиынтығы. Яғни екеуі өзара байланысты, бірақ бірдей ұғым емес.
Қазақстан үшін қағидалық қорытындылар
Конституциялық ұстанымдар мен теориялық тұжырымдарды жинақтай отырып, Қазақстандағы жергілікті өзін-өзі басқарудың негізгі бағыттарын төмендегіше жүйелеуге болады.
a) Құқық субъектісі — жергілікті халық
Жергілікті өзін-өзі басқаруды жүзеге асыру құқығы азаматтарға беріледі, бірақ мұнда негізгі мән — белгілі бір аумақта тұратын тұрғындар қауымдастығында. Қала, ауыл және басқа да аумақтар тарихи дәстүрлерін, жергілікті ерекшеліктерін және географиялық жағдайын ескере отырып ұйымдастырылуы тиіс.
Муниципалдық меншік, жергілікті бюджет және сайланбалы органдар — муниципалдық құрылымның базалық тіректері.
b) Ерекше «жергілікті маңызы бар» мәселелер
Жергілікті маңызы бар сұрақтар, ең алдымен, тұрғындардың өмір сүруін тікелей қамтамасыз етуге бағытталады. Сонымен бірге заң бойынша кейбір мемлекеттік өкілеттіктер жергілікті органдарға жүктелуі мүмкін.
c) Муниципалдық қызметтің мазмұны
Муниципалдық қызмет нақты басқарушылық шешімдер мен күнделікті атқарымдарға сүйенеді. Ол құқықтық та, ұйымдастырушылық та нысандарды қамтуы мүмкін, бірақ негізгі сипат — жария-құқықтық табиғатының басымдығы.
d) Жауаптылық тетіктері
Жергілікті өзін-өзі басқару органдары мен лауазымды тұлғалар тұрғындардың алдында да, құқықтық шеңберде мемлекет алдында да жауап береді. Жауаптылықтың тәртібі мен шарттары жарғылар және қолданыстағы заңнама арқылы айқындалуы тиіс.
e) Екі бастаудың қатар жүруі: қоғамдық және мемлекеттік
Муниципалдық билікте бір уақытта екі негіз болады: қоғамдық және мемлекеттік. Жергілікті органдар біріккен мемлекеттік саясатқа сай әрекет ете отырып, жергілікті сұрақтарды шешу барысында заңмен берілген мемлекеттік өкілеттіктерді де орындай алады. Бұл жергілікті өзін-өзі басқарудың дуалистік сипатын нақтылайды.
Қорытынды
Қысқаша айтқанда, жергілікті өзін-өзі басқару — жергілікті деңгейде билікті ұйымдастырудың және тұрғындардың өз еркімен шешім қабылдауының тетігі. Оның тиімділігі сайлау, жауапкершілік, өкілеттік пен ресурстың теңгерімі, сондай-ақ қоғамдық және мемлекеттік бастамалардың үйлесіміне тәуелді.