Қазақстан Республикасының денсаулық сақтау саласының жағдайы және оның қаржыландыру жүйесі туралы қазақша реферат
Денсаулық сақтау жүйесінің жалпы ахуалы
Қазақстан Республикасында халық денсаулығының жай-күйі, санитарлық-эпидемиологиялық ахуал және денсаулық сақтау жүйесінің дамуы соңғы он жылдықта әрі оң, әрі теріс үрдістермен сипатталды. Соңғы жылдары негізгі медициналық көрсеткіштер — туу, өлім-жітім, өмір сүру ұзақтығы — белгілі бір деңгейде тұрақтанды. Жұқпалы аурулармен сырқаттану төмендеді.
Денсаулық сақтау саласында бірқатар реформалар жүргізілді: олардың бір бөлігі табысты іске асса, кейбірі өз жалғасын таппады. Мұндай бастамалардың қатарында міндетті медициналық сақтандыру жүйесін құру және отбасылық медицина моделіне көшу әрекеттері аталады.
Оң өзгерістердің негізгі бағыттары
- Нормативтік-құқықтық базаның қалыптасуы.
- Қаржыландырудың елеулі ұлғаюы.
- Қазіргі заманғы клиникалар салу, медициналық ұйымдарды күрделі жөндеу.
- Материалдық-техникалық жарақтандыруды жақсарту және жаңа медициналық технологияларды енгізу.
Медициналық көмектің сапасын жақсарту және қолжетімділігін арттыру нәтижесінде жұқпалы және өзге де аурулар бойынша халық денсаулығында оң үрдістер байқалды. Дегенмен, денсаулық көрсеткіштерінің бірқатары әлі де қанағаттанарлықсыз деңгейде қалып отыр.
Инфрақұрылым және нарықтың жалпы көрінісі
Меншік құрылымы
80% / 20%
Медициналық мекемелердің 80%-ы мемлекеттік, 20%-ы жеке меншікте.
Халық саны (мәтіндегі дерек)
17 млн
Медициналық қызметтер нарығының әлеуетін бағалауда көрсетілген.
Нарық сыйымдылығы (бағалау)
$500 млн
Қазақстанның медициналық нарығының шамаланған көлемі.
Мекемелердің басым бөлігі мемлекеттік меншікте болғандықтан, саладағы негізгі реттеуші және ұйымдастырушы рөлді мемлекет атқарады.
Статистикалық деректер (2009–2011)
Кесте 1. Ауруханалық ұйымдар саны (жыл соңына), бірлік
| Аймақ | 2009 | 2010 | 2011 |
|---|---|---|---|
| Қазақстан Республикасы | 1020 | 998 | 1009 |
| Ақмола | 51 | 50 | 44 |
| Ақтөбе | 57 | 54 | 52 |
| Алматы | 88 | 90 | 88 |
| Атырау | 40 | 40 | 41 |
| Шығыс Қазақстан | 102 | 103 | 97 |
| Жамбыл | 62 | 60 | 58 |
| Батыс Қазақстан | 45 | 44 | 42 |
| Қарағанды | 100 | 102 | 97 |
| Қостанай | 57 | 57 | 59 |
| Қызылорда | 68 | 61 | 53 |
| Маңғыстау | 30 | 27 | 33 |
| Павлодар | 60 | 60 | 60 |
| Солтүстік Қазақстан | 36 | 29 | 32 |
| Оңтүстік Қазақстан | 135 | 133 | 153 |
| Астана қаласы | 26 | 26 | 31 |
| Алматы қаласы | 63 | 62 | 69 |
Қайнар көзі: Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі (www.stat).
Кадрлық әлеует: дәрігерлер мен орта буын қызметкерлер
2011 жылы Қазақстанның медициналық ұйымдарында барлық мамандық бойынша 62 239 дәрігер және 159 870 орта медициналық қызметкер еңбек етті. Дәрігерлердің жалпы санының 70%-дан астамын, ал орта буын қызметкерлердің шамамен 85%-ын әйелдер құрады.
Кесте 2. Барлық мамандықтағы дәрігерлер саны (жыл соңына), адам
| Аймақ | 2009 | 2010 | 2011 |
|---|---|---|---|
| Қазақстан Республикасы | 60656 | 63855 | 62239 |
| Ақмола | 2177 | 2165 | 2227 |
| Ақтөбе | 3425 | 3586 | 3091 |
| Алматы | 3577 | 3898 | 4146 |
| Атырау | 1541 | 1622 | 1707 |
| Шығыс Қазақстан | 5739 | 5814 | 5045 |
| Жамбыл | 2682 | 2770 | 3209 |
| Батыс Қазақстан | 1931 | 1892 | 2113 |
| Қарағанды | 6304 | 6404 | 5354 |
| Қостанай | 2245 | 2347 | 2366 |
| Қызылорда | 2169 | 2208 | 2366 |
| Маңғыстау | 1637 | 1687 | 1704 |
| Павлодар | 2903 | 2997 | 3068 |
| Солтүстік Қазақстан | 1650 | 1672 | 1693 |
| Оңтүстік Қазақстан | 7155 | 8039 | 8492 |
| Астана қаласы | 5109 | 5488 | 5417 |
| Алматы қаласы | 10412 | 11266 | 10241 |
Қайнар көзі: Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі (www.stat).
Кесте 3. Орта медициналық қызметкерлер саны (жыл соңына), адам
| Аймақ | 2009 | 2010 | 2011 |
|---|---|---|---|
| Қазақстан Республикасы | 138610 | 143822 | 159870 |
| Ақмола | 6778 | 6689 | 7216 |
| Ақтөбе | 5960 | 6269 | 7241 |
| Алматы | 9730 | 10423 | 13241 |
| Атырау | 4019 | 4141 | 4895 |
| Шығыс Қазақстан | 13642 | 13596 | 13814 |
| Жамбыл | 8804 | 9084 | 10952 |
| Батыс Қазақстан | 6115 | 6097 | 7125 |
| Қарағанды | 13021 | 13454 | 13784 |
| Қостанай | 7480 | 7555 | 8246 |
| Қызылорда | 7526 | 8197 | 8629 |
| Маңғыстау | 4054 | 4278 | 4757 |
| Павлодар | 6769 | 6964 | 7980 |
| Солтүстік Қазақстан | 6367 | 6250 | 6648 |
| Оңтүстік Қазақстан | 19064 | 20561 | 23495 |
| Астана қаласы | 6180 | 6653 | 8024 |
| Алматы қаласы | 13101 | 13611 | 13823 |
Қайнар көзі: Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі (www.stat).
Медициналық-демографиялық үрдістер
- 2011 жылы халық саны 2001 жылмен салыстырғанда 49,6 мың адамға өсті.
- 2011 жылы туу көрсеткіші 1000 адамға шаққанда 17,2-ні құрап, 2001 жылмен салыстырғанда 1,2 есе артты.
- Туу көрсеткішінің өсу үрдісі 2001 жылдан бастап байқалады.
Әлеуметтік саясат және денсаулық көрсеткіштерінің маңызы
Қазақстан егеменді мемлекет ретінде қалыптасу кезеңінде әлеуметтік-экономикалық реформалар арқылы әлеуметтік саясатын жүргізіп келеді. Экономикадағы үдерістер әлеуметтік салалардың даму қарқынына әсер етіп, жалпы экономикалық өсуді, салалар арасындағы тепе-теңдікті және халықтың өмір сүру сапасын айқындайды.
Қазіргі таңда денсаулық көрсеткіштері (өмір сүру ұзақтығы, ана мен бала өлімі, сырқаттану деңгейі және т.б.) мемлекеттер арасында салыстырылатын және елдің өркениеттілік деңгейін сипаттайтын маңызды факторлардың бірі болып есептеледі.
Елдің геосаяси болашағы, ұлттық қауіпсіздік, экономикалық өсім және халықтың өмір сүру деңгейі азаматтардың табиғи және рухани даму деңгейіне, кәсіби белсенділігіне және өмір сүру ұзақтығына тікелей байланысты. Сондықтан мемлекеттің әлеуметтік саясатының басымдықтары ретінде ұлттың интеллектуалдық және еңбек әлеуетін сақтау, психофизикалық денсаулықты жақсарту және өмір сапасын арттыру көрсеткіштері қарастырылуы тиіс.
Мемлекеттік бюджеттің рөлі және қаржыландыру логикасы
Мемлекеттік бюджет — мемлекеттік органдар мен әлеуметтік саланы қаржыландыратын негізгі қаржылық база. Ол мемлекеттің экономикалық және қаржылық саясатын іске асырудың маңызды құралы ретінде ұлттық деңгейдегі міндеттерді шешуге қажетті қаражатты орталықтандыруды қамтамасыз етеді.
Қайта бөлу және құрылымға ықпал
Бюджет арқылы мемлекет ұлттық табысты қайта бөліп, қоғамдық өндіріс құрылымын өзгерте алады және әлеуметтік саладағы өзгерістерге ықпал етеді. Қазіргі кезеңде орталықтандырылған және орталықтандырылмаған қорлардың арақатынасында орталықтандырылмаған қорлардың маңызы арта түседі.
Әлеуметтік саланы қолдау
Бюджет әлеуметтік мәселелерді шешуде маңызды орын алады: білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру, тұрғын үй, мәдениет және басқа бағыттарды қолдайды. Болашақта бюджет пен бюджеттен тыс қорлардың ықпалдасуы әлеуметтік қызметтердің сапасын көтеретін қаржылық база ретінде күшейеді.
Аймақтық теңестіру
Бюджеттік қаржыландыру аймақтардағы даму айырмашылықтарын теңестіруге мүмкіндік береді. Қайтарымды нысанда қаражат күрделі салымдарға несие ретінде берілуі мүмкін, ал қайтарымсыз нысанда әлеуметтік инфрақұрылым жобалары қолдау табады.
Ұлттық міндеттерді қаржыландыру
Бюджет жыл сайын кәсіпорындар, ұйымдар және халықтың қаржысын орталықтандырып, экономиканың салаларын, әлеуметтік-мәдени шараларды, қорғаныс қабілетін, мемлекеттік басқаруды және резервтерді қаржыландыруды қамтамасыз етеді.
Дағдарыс жағдайындағы әлеуметтік басымдық
Әлемдік экономика мен қаржы жүйесіндегі дағдарыстық үрдістер халықтың өмір сүру деңгейіне қысым түсіреді. Мұндай жағдайда мемлекеттік бюджеттің әлеуметтік бағыттылығы күшейіп, әлеуметтік бағдарламаларды, әсіресе мемлекетке объективті түрде тәуелді топтарды (зейнеткерлер, балалар, студенттер, мүгедектер және т.б.) қолдауға басымдық берілуі тиіс.
Денсаулық сақтауды ұйымдастыру мен қаржыландыру үлгілері
Әлемнің әртүрлі елдерінде денсаулық сақтау саласына мемлекеттің араласу деңгейі, заңнаманың қолданылуы, басқару тәсілдері және медициналық қызметтерге ақы төлеу тәртібі айтарлықтай ерекшеленеді. Дамыған нарықтық экономикасы бар елдерде денсаулық сақтауды ұйымдастыру мен қаржыландырудың үш негізгі үлгісі қалыптасқан:
Либералды-нарықтық
Мысал: АҚШ.
Әлеуметтік-сақтандыру
Мысал: Германия, Франция, Австрия, Швейцария, Бельгия, Нидерланд, Швеция, Жапония, Канада.
Бюджеттік
Мысал: Ұлыбритания, Ирландия, Италия, Испания, Португалия, Греция, Дания.
Қаржылық басқару және құқықтық негіз
Денсаулық сақтау саласының қаржы жүйесін мемлекеттік деңгейде басқару, әдетте, екі ірі блокты қамтиды: экономикалық саясаттың тұжырымдары мен қағидаттарын қалыптастыру және қаржылық саясатты заңдық әрі нормативтік-құқықтық тұрғыдан қамтамасыз ету.
Нормативтік-құқықтық базаға кіретін негізгі құжаттар
- Қазақстан Республикасының Конституциясы
- Азаматтық кодекс
- Бюджет кодексі
- Салық кодексі
- Денсаулық сақтау кодексі
- ҚР азаматтарының денсаулығын қорғау туралы және салаға қатысты өзге де заңнамалық актілер
Дереккөздерде аталған: [3, 65–68-б.].
Денсаулық сақтау саласындағы қаржылық қатынастар, бір жағынан, саланы ұстау және дамыту үшін қаржы ресурстарын құру, бөлу, қайта бөлу және пайдалануға қатысты экономикалық қатынастардың бір бөлігі ретінде қарастырылады. Екінші жағынан, бұл — саладағы қаржы ағындарын басқаруға мүмкіндік беретін экономикалық әдістерді іске асыру мақсатында туындайтын ақшалай қатынастардың жиынтығы.
Қорытынды: бюджет тапшылығы жағдайындағы өзекті міндеттер
Денсаулық сақтау саласын қаржыландыруда тапшылық орын алған жағдайда санитарлық іс-шараларды жеткілікті және толық қаржыландыру, сондай-ақ қаржыландырудың баламалы көздерін іздестіру — өзекті міндет.
Мемлекет кепілдік берген медициналық көмектің деңгейін өзгерту кезінде медициналық көмекті тұтыну көлеміне, аймақтардың ерекшеліктеріне және аумақтардағы халық санына ерекше назар аудару қажет.
Әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі. www.stat
- Доскеева Г.Ж. Қазақстанның бәсекеге қабілеттілік жағдайындағы денсаулық сақтау саласын қаржыландыру: теория, әдістеме және практика: экон. ғылымдарының канд. дис. — Алматы, 2010.
- Исахова П.Б. Қазақстан Республикасында халықты әлеуметтік қорғау жүйесін қаржымен қамтамасыз ету: экон. ғылымдарының докт. дис. — Алматы, 2008. — 65–68-б.