Тұтас жүйе ретіндегі даосизм
Даосизм (қытайша «дао цзяо» — «жол ілімі») б.з.б. IV–III ғасырларда Ежелгі Қытайда қалыптасты. Аңыз бойынша, бұл ілімнің құпиясын аты аңызға айналған Хуан-ди («Сары император») ашқан.
Шығу тегі және негізгі дереккөздер
Тарихи тұрғыдан даосизм шамандық нанымдар мен ежелгі магтар дәстүрінен бастау алады. Оның негізгі қағидалары данышпан Лао-цзыға телінетін «Жол мен ізгілік туралы канонда» («Дао-дэ-цзин») және философ Чжуан Чжоудың идеялары баяндалған «Чжуан-цзы» еңбегінде (б.з.б. IV–III ғғ.) кең көрініс тапқан.
Даосизм тұтас жүйе ретінде «Лэ-цзы» (б.з.б. IV–III ғғ.) және «Хуайнань-цзы» (б.з.б. II ғ.) трактаттарында тұжырымдалды.
Даосизм адамның қоршаған әлем құпияларын ашуға, өмір мен өлім мәселелерін пайымдауға ұмтылатын ілім ретінде сипатталады. Оның өзегінде ғарыштық тәртіппен үйлесім табу, табиғилықты сақтау және адамның ішкі тұтастығын күшейту идеялары жатыр.
Дао және дэ: дүниенің ішкі заңдылығы
Дао деген не?
Даосизмнің негізгі категориясы дао (жол, ақиқат, тәртіп) — ғарыш болмысының ішкі заңдылығы, табиғаттың жалпы заңы, формалар әлемін тудырушы бастау.
Дао тек бастапқы себеп қана емес, сонымен бірге соңғы мақсат: болмыстың аяқталуы. Оны ешкім жаратпаған, бірақ барлық нәрсе даодан туып, ақырында даоға қайта оралады.
Дао — әрі «барлық нәрсе», әрі «еш нәрсе емес»: мәңгілік және шексіз. Оның аты да, заты да жоқ болғанымен, ол — баршаға есім беруші бастау.
Дао беймәлім: оны сезім мүшелері арқылы толық танып білу мүмкін емес; ол уақыт пен кеңістік шектеулерін қажет етпейді.
Дэ — даоның көрінетін қыры
Даоның нақты көрінісі «дэ» (ізгілік, қуат) арқылы байқалады: егер дао жаратушы бастау болса, дэ — қоректендіруші күш.
Тақуаның мақсаты — даоны тану. Бұл таным «ғарыш үйлесімділігі» ретінде ұғынылады: адамның табиғатпен қауышуы, өз болмысын табиғи ырғағымен сәйкестендіруі.
Негізгі ой: дао — заңдылық, ал дэ — сол заңдылықтың тірі қуаты.
Бес элемент және «ки» туралы түсінік
Даосизм философиясында әлемнің құрылысы бес алғашқы элемент туралы іліммен байланысады: топырақ, ағаш, металл, от және су. Әлем осы элементтерден құралған деп түсіндіріледі.
Элементтердің өзі «киден» — алғашқы материядан бастау алады, яғни ки элементтердің негізін құрайтын түпкі бастама ретінде қарастырылады.
«У-вэй»: табиғилыққа қарсы келмеу қағидаты
Мағынасы
Даосизмнің өзекті ұғымдарының бірі — «әрекеттенбеу» (у-вэй): табиғи әлемдік тәртіпке қарсы келетін мақсатты әрекетті терістеу, табиғи үйлесімділікті бұзбау, табиғаттың дамуына орынсыз араласпау.
Адамға қойылатын талап
У-вэй адамның табиғилығын ұстануды көздейді: адам қандай күйде жаратылса, сол күйін сақтауға, «бастапқыны» зорлап өзгертуге ұмтылмауға шақырады.
Басқару идеясы
Әрекеттенбеу қағидатын ұстанған билеуші «Аспан асты елін» тәртіпке келтіріп, толқулардың алдын алады деген түсінік бар: басқару күштеумен емес, табиғи ретпен үйлескенде тиімді болады.
Қарама-қайшылықтарды үйлестіру
Даосизм ғарыштағының бәрін біртұтас деп қарап, қарама-қайшылықтарды жарастыруға ұмтылады. «Чжуан-цзы» бойынша өмір мен өлім — жалпылама метаморфозалардың кезеңдері ғана.
Өмір, өлім және мәңгілікке ұмтылыс
Адам — «кіші әлем»
Универсум сияқты адам да «кіші әлем» ретінде мәңгілік деп түсіндіріледі: физикалық тәні өлгенде рухы әлемдік «арнаға» сіңеді.
Даомен бірігу және мәңгілікке жету діни пайымдау, тыныс пен гимнастикалық жаттығулар, жыныстық тазалық, алхимия және басқа да тәжірибелер арқылы мүмкін болады деген көзқарас тарады.
Ұзақ өмір культі: «рухты» және «тәнді» қоректендіру
Ұзақ өмір сүру үшін, ең алдымен, «рухты қоректендіру» қажет делінді. Даошылар адамды көптеген рухтардың мекені, құдіретті күштердің тоғысқан орны ретінде қарастырды.
Екінші шарт — «тәнді қоректендіру»: қатаң диета және организмге тіршілік қуатын тарататын тыныс гимнастикасы.
Аспандағы рухтар адамның жақсы-жаман істерін «есепке алып», өмір ұзақтығын айқындайды деген түсінік те кең тарады; бұл өсиеттерді орындауға, ізгі болуға шақырды.
Алхимия және тәжірибелік білімдер
Мәңгілік өмір идеяларын уағыздау даошыл магтар мен насихатшылардың беделін күшейтті. Олар жаңа діни бағыттардың қалыптасуына ықпал етіп қана қоймай, мәңгілікке жетуге мүмкіндік береді делінген дәрілер мен эликсирлерді әзірлеуге бағытталған алхимияны дамытты. Сонымен бірге астрология, бал ашу, геомантия, магия және емшілік тәжірибелер де қатар өрістеді.
Ортағасырлық даосизм: мектептер, канон және қоғамдағы рөлі
Көрнекті өкілдер
Көне даосизмнің философиялық ұстанымдары ортағасырлық діни ілімдердің негізіне айналды. Ортағасырлық даосизмнің белгілі өкілдері: Гэ Хун (VI ғ.), Ван Сюаньлань (VII ғ.), Ли Цюань (VIII ғ.), Тянь Цяо (Тянь Цзиншэн) (X ғ.), Чжуан Бодуань (XI ғ.).
Интеллектуалдық орта және синкретизм
Конфуцийшілдік білім алған зиялы элита да даосизмге қызығушылық танытты: қарапайымдылық пен табиғилық культі, табиғатпен тұтасу арқылы шығармашылық еркіндікке ұмтылыс олар үшін тартымды болды. Әсіресе, Хань династиясы құлағаннан кейін конфуцийшілдік ресми идеология ретінде әлсіреген тұста даосизмге ықылас күшейді.
Буддизммен өзара ықпалдасу және неоконфуцийшілдікке әсер
Буддизм Қытайда жергіліктену барысында даосизм одан кейбір культтік формалар мен философиялық тұжырымдарды қабылдады; буддалық ұғымдар қытай оқырманына жақын даолық терминдермен түсіндірілді. Даосизм неоконфуцийшілдіктің дамуына да ықпал етті.
Халықтық және оккульттік бағыттар
Магия және физиогномистикамен байланысқан оккульттік даосизм халық бұқарасын өзіне тартты, сондықтан ол билік тарапынан жиі қарсылыққа ұшырады. Билік бұл құбылыстан көтерілісшіл-эгалитарлық дәстүрдің ұшқынын сезді.
Құпия қауымдар және көтерілістер
Даолық көзқарастар құпия қауымдардың идеялық негізіне айналды («Ұлы теңдік жолы», «Ақ лотос ілімі» және т.б.) әрі шаруалар көтерілістеріне дем берді (мысалы, 184 жылғы «Сары орамалдылар» көтерілісі).
Әлеуметтік әділеттілік идеялары
Даошылар туылмаған Ана — Сиванму құдайының мекені саналатын Батыс жұмағы туралы ілімді дамытып, баршаның теңдігі мен әлеуметтік әділеттілік идеясын негіздеуге ұмтылды. Бұл ойларды емшілер мен көріпкелдер қолдағандықтан, ол халық арасында кең тарады.
Пантеон, «сегіз мәңгілік» және діни инфрақұрылым
Даолық дін көне анимистік нанымдарды, Көкке табынуды және әулие-даналар культін бойына сіңірді. Ортағасырлық даосизм қытайдың рухани мәдениетімен тығыз байланыста болды: күнәһарлар жаны жазаланатын әзәзілдер патшалығы және әділетті жандарға арналған аспан бар деген сенім кең тарады.
Құдайлар иерархиясына аңыздық ел билеушілер, мифтік батырлар мен даналар, конфуцийшілдіктің көрнекті қайраткерлері және тарихи тұлғалар енгізілді. Бұл даолық пантеондағы синкретизмнің айқын көрінісі еді.
Халық арасында әділеттілік пен ізгі істі жақтайтын «сегіз мәңгілік данышпан» бейнелері кең тарады; оларға адамдық та, сиқырлық та қасиеттер тән деп саналды.
Негізгі мектептер мен бағыттар
II ғасырда Чжан Даомин (I–II ғғ.) негізін қалаған «Аспан ұстаздарының жолы» бағыты пайда болды. Аңыз бойынша, ол Лао-цзыдан аян алып, оның жердегі өкілі болу құқығына ие болған.
Оның «Көктен түскен ұстаз» титулы ұрпақтан ұрпаққа мирас болып келеді.
IV ғасырда «Жоғары тазалық» және «Рухани асыл қазына» мектептері қалыптасты; олар медитациялық пайымдау тәсілдеріне айрықша мән берді.
Канон, монастырлар және мемлекеттік деңгей
IV–VI ғасырлардан бастап даолық ілімнің көптеген қағидалары қайта қарастырылып, ресми мәртебеге ие бола бастады; кең ауқымды иерархиялық канон біртіндеп қалыптасты.
VII–VIII ғасырларда монахтық институттар мен монастырлар дамыды. VIII ғасырда Қытайдың солтүстігінде көптеген мектептер пайда болып, солардың бірі — «кемелденген ақиқат ілімі» — бүгінге дейін жетті.
Кейінгі даошылар өз ілімін мемлекеттік дінге айналдыруға ұмтылды: буддалық үлгідегі өсиеттерді жинақтап, игі істер мен қызметтердің тізімін жасады; мемлекетке опасыздық пен көтеріліс үшін қатал жазалар белгіленді. Тан әулеті өз тегін ресми құдайландырылған Лао-цзыдан таратты.
Қазіргі даосизм: таралу аймақтары және практика
География
Қазіргі уақытта даосизм ҚХР, Корея, Тайвань, Сянганда және қытай диаспорасы арасында кең таралған. Даосизмді тұрмысқа енгізген синкретті діни топтар 1960 жылы ҚХР-да қудалауға ұшырады, алайда 1980-жылдардан бастап, әсіресе шет аймақтарда, ықпалын қайта күшейтуге талпынды.
Институттар және діни өмір
Қытай құдайлары пантеонында шаман-медиумдар, емшілер, бал ашушылар және физиогномистер қызмет етеді. Даолық храмдарға, монастырларға және киелі орындарға мыңдаған діндарлар барады. «Даосизм ілімін ұстанушылардың бүкілқытайлық ассоциациясы» өз жұмысын қайта жандандырды.
Кореядағы ықпал
Кореяға даосизм Лао-цзы мен Чжуан-цзы идеяларымен бірге орта ғасырда, Үш патшалық кезеңінде, Қытай арқылы ене бастады. Ол саясатқа, мәдениетке және күнделікті өмір салтына ықпал етті. Даосизм Кореяда жетекші дінге айналмаса да, түрлі кезеңдерде қуғынға ұшырап отырғанымен, қазіргі корей қоғамында оның әсері байқалады.
Фэн-шуй (геомантия): «жел және су»
Қазіргі әлемде кең таралған даосизммен сабақтас оккульттік практикалардың бірі — фэн-шуй немесе геомантия. Сөзбе-сөз фэн-шуй «жел және су» — өмір ағысының қозғалысы деп түсіндіріледі.
Бұл жүйе адамның ішкі дүниесін үйлесімге келтіріп, сыртқы кеңістіктегі заттарды ұтымды орналастыру арқылы әлеммен гармонияда болуды мақсат етеді. Онымен айналысушылардың пікірінше, кеңістікті дұрыс ұйымдастыру мен түстерді орнымен қолдану денсаулыққа, энергияға, жетістік пен табысқа қолайлы жағдай туғызады.
Адам мұнда ғаламның энергетикалық заңдылықтарына бағынатын шағын объект ретінде қарастырылады.
ТМД мен Қазақстандағы таралуы
Фэн-шуй ТМД аумағына Қытайдан тікелей емес, Батыс елдері (соның ішінде Англия мен Германия) арқылы келді.
Батыста халықаралық «Фэн-Шуй» орталығы құрылып, оның Қазақстандағы филиалы 2000 жылдың 3 мамырында тіркелді. Алматыда және республиканың бірқатар ірі қалаларында фэн-шуй практикасымен айналысатын орталықтар жұмыс істейді.
Цигун және ушу
Даосизм іліміне негізделген бағыттардың қатарында цигун — тыныс алу гимнастикасына сүйенетін психофизиологиялық практикалар және дәстүрлі ушу өнерінің кейбір стильдері де кең танымал.
Ғылым мен технологияға ықпал
Жалпы алғанда, даосизм қытай мәдениетіне зор әсер етті. Алхимиямен айналысу химия мен фармакологияда мол эмпирикалық материалдың жиналуына ықпал етті. Даолық ғалымдар еңбектерінде металдар мен минералдар, қағаз жасау тәсілдері, оқ-дәрі, фарфор, жібек, сондай-ақ дәрі рецептілері туралы құнды деректер сақталған.
Авторлар туралы мәлімет
Нағима Байтенова
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің философия және ғылым методологиясы кафедрасының меңгерушісі.
Айнұр Құрманәлиева
Қазақ ұлттық университетінің философия және саясаттану факультетінде дінтану бағыты бойынша мамандандырылған философия және ғылым методологиясы кафедрасының аға оқытушысы; арабист, дінтанушы.
Қазақ тілінде жарық көрген «Дінтану негіздері» оқулығы авторларының бірі. «Дарынды жас ғалымдар үшін мемлекеттік стипендия» иегері.
Ғылыми қызығушылықтары: ортағасырлық араб-мұсылман философиясы, дін мен ғылымның арақатынасы, дін философиясы мәселелері.