Бірқатар мәселелер сол басқосуда қозғалмақшы
«Бір қол — жағада, бір қол — сағада…» Қанша үйлестіргің келгенімен, әуел бастан қиюы қашқан істің өзінен-өзі икемге келуі екіталай. Түйінді тарқату үшін амал-тәсілді көбейтіп қана қоймай, мәселеге жан-жақты әрі байыппен қарау керек. Әйтпесе, су төңірегіндегі қайшылық жаңа сипатқа еніп, ертеңгі күні әлдеқайда ауыр салдарға ұласуы мүмкін.
Бүгінде су мәселесі тек Орталық Азияға ғана тән емес — ол жаһандық күн тәртібіндегі өзекті тақырып. Өнеркәсіптік аймақтардың дамуы да, тұтас ел экономикасының қарқыны да ең алдымен су ресурстарының жеткіліктілігіне тәуелді.
Су ресурсы: экономикадан қауіпсіздікке дейін
Экономикалық өлшем
Аймақтық-өндірістік кешендер мен ауыл шаруашылығы суға тікелей тәуелді. Су тапшылығы өнімділікке, инфрақұрылымға және еңбек нарығына әсер етеді.
Экологиялық өлшем
Өзен ағысының өзгеруі, реттелмеген су бөлу және қоймалар режимі экожүйелердің тозуына, тұздануға, шөлейттенуге ұрындыруы ықтимал.
Саяси және қауіпсіздік өлшемі
Су — келісім мен сенімнің өлшемі. Трансшекаралық өзендер төңірегіндегі келіспеушілік уақыт өте келе қауіпсіздік және геосаяси мәселе деңгейіне көтерілуі мүмкін.
Қазақстанның орны: төменгі сағадағы тәуекел
ТМД елдерінің ішінде Қазақстан өзен суымен төмен деңгейде қамтамасыз етілген мемлекеттердің қатарына жатады. Географиялық тұрғыдан Ертіс, Сырдария, Жайық, Іле, Шу, Талас сияқты трансшекаралық өзендердің төменгі ағысында орналасу — бұл мәселені одан әрі күрделендіреді. Уақыт өткен сайын проблема тек күрделене түспей, құбылмалы жаңа қырларымен де қиындық туғызады.
Негізгі сұрақ
Ағын суды, әсіресе трансшекаралық өзендерді пайдалану кезінде мүдделер таразысының тепе-теңдігін қалай сақтаймыз? Бұл үдеріс қазіргі бағытта жалғаса берсе, су төңірегінде жаңа шиеленістердің тууына жол ашпай ма?
Сырдария: келісімдер бар, орындалуы әлсіз
1992 жылы ақпанда Алматыда Орталық Азия мемлекеттері Сырдария өзенінің су қатынастары мен трансшекаралық су ағындарының режимін реттеу, әсіресе жазғы суармалы кезеңде су ресурстарын тиімді пайдалану және қорғауды бірлесіп басқару жөніндегі келісімге қол қойған.
1998 жылы наурызда осы өзеннің су-энергетикалық ресурстарын келісілген шартпен іске асыру үшін үкіметаралық негіздемелік келісім қабылданды. Алайда соңғы жылдары жоғарғы сағадағы елдердің бұл талаптарды толық орындамай отырғаны байқалады.
Қырғызстан: қысқы су жіберу тәуекелі
Қысқы кезеңде энергетикалық режимге сай Тоқтағұл су қоймасынан судың көп мөлшерде жіберілуі төменгі ағыста орналасқан өңірлерге, соның ішінде Түркістан және Қызылорда облыстарының елді мекендеріне су басу қаупін күшейтеді.
Өзбекстан: шарттар мен инфрақұрылым дауы
Жазда алынған суға айырбас ретінде электр қуатын қабылдау және Қырғызстанға газ беру жөніндегі келісімдердің орындалмауы ауыртпалықты төменгі сағадағы Қазақстанға түсіреді. Бұдан бөлек, мемлекетаралық келісімсіз салынған Арнасай су қоймасы Шардарадан апатты жағдайда жіберілетін су өткізу мүмкіндігін төмендетеді.
Ынтымақтастық ізденісі: консорциум идеясы және қайшылықтар
Қазақстан су-энергетика мәселелерін реттеу үшін Халықаралық су-энергетика консорциумын құруды ұсынып, тұжырымдамасын да әзірлеген. Дүниежүзілік банк тарапынан қолдау көрсету ниеті болғанымен, өңірдегі кейбір мемлекеттердің бұл бастамаға қатысуға ықыласы төмен. Әр тарап географиялық артықшылықтарын «көзір» ретінде пайдаланып, ең әуелі өз мүддесін алға шығаруға бейім.
Келіспеушіліктің бір көрінісі
Қырғызстан Кеңес дәуірінде жұмыс істеп, кейін тоқтаған Қамбар-Ата су қоймасын қайта тұрғызу идеясын алға тартады. Өзбекстан өз аумағында су қоймаларын салуды жалғастыруға ниетті көрінеді. Бірақ ортақ консорциумға қатысуға құлықсыздық қайшылықты тереңдете түседі.
Қазақстан–Қытай: Ертіс пен Іле айналасындағы белгісіздік
Трансшекаралық су мәселесінің тағы бір маңызды бағыты Қазақстан мен Қытай қарым-қатынасына келіп тіреледі. Қытайдың су қатынастарына қатысты халықаралық конвенцияларға қосылмауы және сақтықпен ұстаным танытуы келіссөздерге салмақ түсіреді.
Келісім әзірлеу үдерісі
Қазақстан–Қытай комиссиясы аясында Ертіс және Іле өзендерінің суын пайдалану жөніндегі келісімді әзірлеу ұсыныстары талқыланған. Алайда жобаға ғылыми негіздеме дайындау, зерттеулер жүргізу тәрізді кезеңдер әлі де уақыт талап етеді.
Мүмкін тәуекел
Сарапшылар «Қара Ертіс–Қарамай» каналы іске қосылғаннан кейін Ертістен алынатын су көлемі артуы мүмкін екенін айтады. Бұл Қазақстанмен бірге Ресейдің де экономикасы мен экологиясына әсер етуі ықтимал.
Практикалық балама
Қысқа мерзімде ықтимал шешім ретінде Қазақстан су көлігі қатынасын жандандыруға назар аударып отыр. Мамандардың пайымынша, кеме қатынасы жолға қойылса, Қытайдың Қара Ертіс суын мол көлемде пайдалануға қызығушылығы бәсеңдеуі мүмкін.
Қазақстан–Ресей: су «тауарға» айналса не болады?
Ресеймен арадағы су қатынастары белгілі бір деңгейде жүйеленіп келе жатқанымен, соңғы кездері суды тауарға айналдыру идеясы бой көрсете бастады. Волгоград, Саратов облыстары мен Батыс Қазақстан арасындағы кейбір сулар жасанды жүйелер арқылы жалғасып, бұрын Ресей тарапынан су жіберіліп келген.
Неге бұл қауіпті прецедент?
- Егер суға ақы төлеу қалыпты тәжірибеге айналса, ұқсас талаптарды басқа көршілер де алға тартып, «домино әсері» пайда болуы мүмкін.
- Тіпті текше метрі 1 теңге болғанның өзінде, жылдық шығын бірнеше миллиард теңгеге дейін жетуі ықтимал, бұл мемлекеттік бюджетке қосымша салмақ түсіреді.
Сондықтан бұл бағытта келіссөз жүргізіп, екі тарапқа да тиімді мәмілеге келу — стратегиялық маңызы бар міндет. Су — экономика ғана емес, елдің тұрақтылығы мен болашағына әсер ететін ресурс.
Қорытынды ой
Бағзы заманнан халықтың басты қажетін өтеп келе жатқан судың дауы Қазақстан үшін қай арнаға бұрылады? Көрші елдердің «бір қолы — жағада, бір қолы — сағада» болатын кезеңі созыла берсе, мәселе шешімнен алыстай береді. Тұрақты шешім тек ортақ ереже, дәлелді ғылыми негіз және өзара міндеттемені нақты орындау арқылы ғана мүмкін.