Бюджеттік жоспарлау
Бюджеттік жоспарлау мен болжамдаудың рөлі және мәні
Бюджеттік құралдардың қалыптасуы, бөлінуі және пайдаланылуы бюджет жоспарлау мен болжамдау арқылы басқарылып, үйлестіріледі. Бұл үдерістер мемлекетке әлеуметтік реформаларды дамыту, білім беру мен денсаулық сақтауды күшейту, индустриялық-инновациялық және аграрлық секторларды қолдау сияқты басым бағыттарды қаржыландыру мүмкіндігін жүйелі түрде айқындауға көмектеседі.
Адресатталған қаржылық жоспар
Бюджет — нақты мақсаттарға бағытталған қаржылық жоспар. Ол ресурстарды қайда және қандай көлемде жұмсау керегін анық көрсетеді.
Қайта бөлу тетігі
Бюджеттік жоспарлау қоғамдық өнім құны мен ұлттық табысты орталықтандырылған түрде бөлу және қайта бөлу үдерісін іске асырады.
Басқарушылық мән
Бюджет тек кіріс-шығыс жоспары емес: ол мемлекеттік басқаруды реформалау, орталықсыздандыру және бюджетаралық қатынастарды жетілдірудің негізі.
Экономикалық мағынасы
Бюджеттік жоспарлаудың экономикалық мағынасы әр деңгейдегі бюджеттерді жасау және атқару кезінде қаржылық жүйенің әртүрлі буындары арасында ұлттық табысты бөлу және қайта бөлу қатынастарын нақты тетіктер арқылы реттеуде көрінеді. Оның негізі — елдің мемлекеттік әлеуметтік-экономикалық даму бағдарламалары мен орта мерзімді фискалдық саясат бағыттары.
Жоспарлау процесінің негізгі мақсаттары
Жоспарлаудың басты мақсаты — салықтар мен басқа да түсімдердің әрбір түрі бойынша жылдық түсімді анықтау және кірістерді әртүрлі деңгейдегі бюджеттер арасында дәйекті бөлу. Сонымен бірге уәкілетті органдардың кірістерді болжау, талдау және бақылау жұмыстарын ұйымдастыруы, бюджеттік қаражаттың тиімді жұмсалуын қамтамасыз етуі және бюджет атқарылуы туралы есепті дайындауы маңызды орын алады.
Бюджеттік жоспарлау барысында шешілетін міндеттер
- Орталықтандырылған және орталықтандырылмаған қаржылық жоспарлар арасындағы қажетті арақатынасты және жалпы қаржылық қатынастарды айқындау.
- Бюджет процесіне қатысушылардың ел дамуын қаржылық қамтамасыз етудегі қатысу деңгейін белгілеу.
- Қаржы ресурстарының жалпы көлемін анықтап, оларды мемлекеттік мекемелер және бюджеттік бағдарламалар әкімшілері бойынша бөлу.
- Салалар мен секторлардың қаржы жоспарлары негізінде бюджет кірістерінің жалпы көлемін және көздер бойынша құрылымын анықтау.
- Жалпы шығыстар көлемін және шығыс түрлері бойынша бөлінісін белгілеу.
Күтілетін нәтижелер
Бұл міндеттерді жүйелі шешу бюджеттер арасында кірістер мен шығыстарды тиімді бөлуге, әр бюджеттің нақты теңгерімділігіне, кірістердің жыл бойы бірқалыпты түсуіне және жоспарланған іс-шараларды уақтылы қаржыландыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар мемлекеттік материалдық және қаржылық резервтерді қалыптастыру, бюджет атқарылуына қаржылық бақылау жүргізу қарастырылады.
Бюджеттік болжамдау: жоспарлаудың ажырамас бөлігі
Бюджеттік жоспарлау мен болжамдау өзара тығыз байланысты. Бюджеттік болжамдау — бюджеттің кіріс және шығыс бөліктерінің ықтимал даму бағыттарына негізделген нақты бағалау үдерісі. Ол экономиканың болашақтағы даму жоспарларымен сабақтас, себебі өндірістік және әлеуметтік көрсеткіштердің өсімін есепке алмай бюджеттік ресурстарды ғылыми негізде болжау мүмкін емес.
Негізгі мақсат
Қазіргі кезеңдегі экономикалық үрдістерді, нақты әлеуметтік-экономикалық жағдайларды және олардың болашақтағы өзгерістерін ескере отырып, бюджеттің оңтайлы даму траекториясын қалыптастыру және негіздеу.
Саясат үшін құндылығы
Болжам нәтижелері мемлекеттің қаржы-бюджеттік саясаты шеңберінде тиімді шешімдер қабылдауға, тәуекелдерді алдын ала бағалауға және ресурстарды басымдықтарға қайта бағдарлауға мүмкіндік береді.
Жұмыс бағыттары
- Кірістер мен шығыстардың барлық түрлері бойынша болжамдық көлемдерді анықтау.
- Қолданыстағы заңнамаға сәйкес реттеуші кірістерді бюджет жүйесі деңгейлері бойынша бөлу.
- Қаржылық көмек пен бюджеттік қамтамасыз етуді теңестіру арқылы жоғары және төмен тұрған бюджеттер арасындағы өзара қатынастарды әзірлеу.
Бюджеттік жоспарлаудың негізгі принциптері
Бюджеттік жоспарлау мемлекеттің жалпы мұқтаждарына қажетті қаражаттың тұрақты әрі бірқалыпты түсуін қамтамасыз етуі тиіс. Бұл мақсатқа бірлестік, жалғастырушылық, басымдылық, теңгерімділік және дәйектемелік принциптерін сақтау арқылы қол жеткізіледі.
Бірлестік
Республикалық және жергілікті бюджеттерді қамтитын мемлекеттік бюджеттің тұтастығын қамтамасыз етеді: бағдарламалар тізімі, кірістерді бөлу нормативтері, субвенциялар мен бюджеттік алымдар орта мерзімді тәсілмен белгіленеді.
Жалғастырушылық
Ағымдағы және келешек жоспарлауды орта мерзімді фискалдық саясат бағыттарымен және әлеуметтік-экономикалық даму болжамдарымен сабақтастырады.
Басымдылық
Бюджет шығыстарын елдің орта мерзімді әлеуметтік-экономикалық даму жоспарының стратегиялық басымдықтарына сәйкес шоғырландырады.
Теңгерімділік
Бюджетті қалыптастыруда баланстық әдіске сүйенеді. Теңгерім субвенциялар, шығыстарды оңтайландыру, мемлекеттік қарыз немесе заңнамада көзделген өзге де құралдар арқылы қамтамасыз етіледі.
Дәйектемелік
Бюджет жобасына кірістер мен шығыстарды енгізу қажеттілігі нормативтік-құқықтық актілермен негізделеді. Сонымен бірге бюджет жоспарлау кезінде өңірлердің табиғи-климаттық және әлеуметтік-экономикалық ерекшеліктері ескерілуі тиіс.
Натуралдық нормативтер
Бюджет кодексіне сәйкес натуралдық нормативтер — бюджет жоспарлау мен атқаруда міндетті қолданылатын материалдық немесе материалдық емес игіліктерді тұтынудың натуралдық көрсеткіштері. Олар Үкіметпен әзірленіп, бекітіледі.
Кірістерді бөлу нормативтері
Жергілікті бюджеттерге қолданылатын кірістерді бөлу нормативтері — бюджет жүйесінің деңгейлері арасындағы кірістердің пайыздық арақатынасы. Олардың салыстырмалы тұрақтылығы орта мерзімді фискалдық саясатқа және шығыс өкілеттіліктерін шектеуге байланысты.
Жоспарлау әдістері және бюджеттік теңестіру
Бюджеттік жоспарлау статистикалық, экономикалық-математикалық, сараптамалық және арнайы әдістер арқылы жүзеге асырылады. Негізгі тәсіл — кірістер мен шығыстарды толық қамтып есептеуге мүмкіндік беретін баланстық әдіс.
Баланстық әдіс
Бюджетте қарастырылған кірістер мен шығыстар өзара теңестіріліп, жоспардан тыс баптардың пайда болуына жол бермеу қағидаты сақталады.
Бюджет-брутто және бюджет-нетто
Бюджет-брутто — мемлекеттің барлық кірістік және шығыстық операциялары толық көрсетіледі.
Бюджет-нетто — көрсеткіштер сальдолық нәтиже ретінде беріледі: кірістер оларды жинауға кеткен шығындарсыз есептеледі.
Орта мерзімді жоспарлау және бағдарламалық бюджеттендіру
Бюджеттің әлеуметтік-экономикалық мақсаттарды іске асырудағы рөлі жоғары болғандықтан, орта мерзімді бюджеттік жоспарлау маңызды. Бағдарламалық бюджеттендіру әдісі елдің даму стратегиясындағы басымдықтарды анықтап, қолда бар ресурстар базасымен байланыстыра отырып, бюджеттік шығыстарды бағдарламалар арқылы жоспарлауға мүмкіндік береді.
Бюджеттік теңестіру әдістері
Бюджет жобасын әзірлеуде жергілікті органдардың қаржылық қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін арнайы теңестіру әдістері қолданылады:
Тік (вертикальды) теңестіру
Әр деңгейдегі билік үшін шығындық функцияларды орындаудың қаржылық базасын күшейтеді және кіріс көздерін тиімді бекітуді көздейді.
Көлденең (горизонтальды) теңестіру
Өңірлер арасындағы бюджеттік қамтамасыз ету деңгейіндегі айырмашылықтарды қысқартуға бағытталады.
Кірістерді болжау: кезеңдер, деректер және модельдер
Бюджет кірістерін қалыптастырудың негізгі кезеңдерінің бірі — түсімдердің барлық түрлері бойынша болжамдық көлемдерді дәйекті түрде есептеу. Ең маңыздысы — салықтық түсімдерді болжау, одан кейін салықтық емес түсімдер, негізгі капиталды сатудан түсетін кірістер, ресми трансферттер, берілген несиелерді өтеу, қаржылық активтерді сату және үкіметтік қарыз алу түсімдерін айқындау.
Нормативтік және жоспарлы негіз
Келесі жылға кірістердің түсуі Салық кодексі, Бюджет кодексі және өзге де нормативтік-құқықтық актілерге сәйкес болжанады. Сонымен бірге республиканың және өңірлердің орта мерзімді әлеуметтік-экономикалық даму жоспарлары, орта мерзімді фискалдық саясат параметрлері, ағымдағы кезең бағалаулары және салық түсімдеріне әсер ететін факторлардың ықтимал өзгерістері ескеріледі.
Негізгі макрокөрсеткіштер
- ЖІӨ көлемі
- Ақша массасы
- Еңбекақы қоры
- Инфляция индексі
- Тауар айналымы
- Импорт-экспорт көлемі
- Ұлттық валюта бағамы
Болжам қағидаттары
- Есептеулерді қалыптастырудың республика бойынша бірыңғай тәсілі.
- Көрсеткіштердің анықтығы және объективтілігі.
- Айлар мен тоқсандарға бөлінген және жылдық деңгейде есептелген түсімдер құрылымының келісімділігі.
Есептеу тәсілдері
Болжамдық есептеулер жылдық жоспардан өзгеше болуы мүмкін: қажетті деректер жетіспеген жағдайда тікелей есептеу қиын, сондықтан динамикалық әдістер жиі қолданылады.
- Экстраполяция: тұрақты сипаттағы кірістер бойынша өткен трендтерді жалғастыру.
- Сараптамалық бағалау: мамандар ұсынған дәлелді тұжырымдарға сүйену.
- Корреляциялық/регрессиялық модельдер: кірістердің факторларға тәуелді заңдылықтарын ашу.
Факторлық модельдеу логикасы
Бюджеттік көрсеткіштер бірнеше факторлардың өзгерісіне тәуелді қарастырылғанда, кірістердің функционалдық байланысын пайдаланып, экономикалық-математикалық модель құруға болады. Бұл тәсіл кірістерді ғана емес, жалпы шығыстардың ықтимал көлемін де дәлірек бағалауға көмектеседі.
Мониторинг, деректерді жаңарту және талдау тізбегі
Кірістерді болжау тек есептеумен шектелмейді. Объективті болжам алу үшін тұрақты мониторинг, деректерді жүйелі жаңарту және заңнамалық-экономикалық ортаны үздіксіз талдау қажет.
1) Кірістер мониторингі
- Болжамды нақты түсімдермен салыстыру.
- Болжам параметрлерін нақтылау.
2) Мәліметтерді жаңарту
- Салықтар мен төлемдердің айлық түсімдері.
- Өңірлер дамуының негізгі көрсеткіштері.
3) Талдау және есептеулер
- Өңірлер бойынша экономикалық ахуалды бағалау.
- Заңнамадағы өзгерістерді есепке алу.
- Болжамды қалыптастыруға қажетті көрсеткіштер мен есептеулерді дайындау.
Қорытынды
Бюджеттік жоспарлау мен болжамдау — мемлекеттің қаржысын басқарудың өзегі. Ол ресурстардың тұрақты түсуін қамтамасыз етіп қана қоймай, бюджетаралық теңгерімді сақтауға, стратегиялық басымдықтарды қаржыландыруға және шешім қабылдаудың дәлдігін арттыруға қызмет етеді.