Педагог - музыкант
Педагогика: ғылым емес, өнер
К.Д. Ушинский педагогиканы ғылымнан гөрі өнерге жақын құбылыс деп сипаттайды: тәрбие өнері — ең көлемді, ең күрделі әрі ең жауапты өнер; сонымен қатар ол ғылымға сүйенеді. Бұл ой музыкалық білім беру саласында ерекше айқын көрінеді, өйткені музыка мұғалімі әрдайым білім мен сезімнің, тәртіп пен еркіндіктің, әдіс пен шабыттың түйіскен жерінде жұмыс істейді.
Назар аударатын тұс
Тәрбие — өнер. Бірақ ол кездейсоқтыққа емес, ғылыми негізге, яғни әдіснамалық ойлауға сүйенгенде ғана нәтижелі болады.
Музыкант-педагог және әдіснамалық ізденіс
Музыкант-педагог музыкалық білім беру педагогикасының әдіснамалық дамуына тікелей қатысады. Ол өзіне нақты мақсат қоя алады: музыкалық-педагогикалық зерттеудің жаңа тәсілін табу, белгілі бір мәселені әдіснамалық ұстанымдар тұрғысынан шешу, оқыту үдерісінде жаңа білім өндіру.
Педагог-музыкант, ең алдымен, практик. Оның кәсіби құзыреті оқу-тәрбие жұмысында әдіснамалық білімді іске асыру арқылы көрінеді. Бұл — шығармашылықтың көрінісі, себебі бірдей сынып, бірдей топ, бірдей жағдай болмайды: оқушылардың музыкалық мәдениеті, қабілеті, қызығушылығы, сұранысы және жалпы мәдени деңгейі үнемі өзгеріп отырады.
Неге әдіснама — шығармашылық?
Әдіснаманы қолдану — дайын үлгіні көшіріп қою емес. Ол нақты жағдайды бағалау, мақсатты дәл қою, құралды орынды таңдау және нәтижені қайта ой елегінен өткізу арқылы жүзеге асады.
Практиканың күші: нақты мысал
Тәжірибелі педагог кейде әдіснамалық білімді «сирек қолданатындай» көрінуі мүмкін. Бірақ шын мәнінде, мұғалім жұмыс барысында музыкалық білім беру әдіснамасын саналы түрде зерттеп, оны жүйелі қолданса, нәтижесі айқын күшейеді.
Н.Дүкенбайдің 10 жылдық эксперименті
Павлодар қаласындағы Ы. Алтынсарин атындағы гимназия-интернаттың музыка мұғалімі Н. Дүкенбай 10 жылдық эксперимент жұмысының нәтижесінде 1–4 сыныптарға арналған музыка сабағының бағдарламасын және оқу-әдістемелік кешенін әзірледі. Кешен құрамына:
- мұғалімге арналған оқу құралы;
- оқушыларға арналған оқулық;
- қосымша материалдар (нота хрестоматиясы, фонотека және т.б.).
Бұл тәжірибе — философиялық, педагогикалық, психологиялық білімді музыкалық білім беру саласына шығармашылықпен енгізудің және әдіснамалық талдауды үлгі ретінде қолданудың көрнекті мысалы.
Музыкалық педагогика және философия: ішкі байланыс
Музыкалық білім беру педагогикасы басқа ғылымдармен, әсіресе философиямен тығыз байланыста дамиды. Философия мен педагогиканың тарихи жақындығы адамның рухани-шығармашылық табиғатымен байланыстырылады. Кейбір ойшылдар педагогиканы «нақты философия» деп атаса (П. Наторп), енді біреулер философиялық білімнің өмірдегі педагогикалық жалғасы ретінде қарастырады (С. Гессен).
Бұл байланыс екі жаққа да әсер етеді: музыкалық педагогика өз тәжірибесін философиялық тұрғыда ұғынады, ал философия кей тұста өнер мен білім беру практикасына жақындап, теория мен әдіснаманы толықтырады.
Эстетикалық категориялар тәжірибеде қалыптасады
Философиялық-эстетикалық ұғымдар тек теорияда ғана емес, педагогикалық тәжірибеде де бекітіледі. Мұның бір дәлелі — Д.Б. Кабалевскийдің тұжырымдамасы: өмір мен өнердің байланысы, адамның әлемге көркем қатынасы, сұлулықтың өнер мен өмірдегі негізі.
Тұлғалық көзқарас және мәдениет
Қазіргі философтар өнер педагогикасының мектеп өміріндегі рөлі мен орнын қайта қарастырады. Мұнда педагог пен оқушының тұлғалық көзқарасы, дүниетанымының қалыптасуы, адамгершілік және кәсіби мәдениетінің өзара байланысы алдыңғы қатарға шығады.
Музыкант-педагогтің өмірлік көзқарасы — рухани-адамгершілік, психологиялық және кәсіби біртұтастықтың көрсеткіші. Оның көзқарасының өзегі көркем-педагогикалық үдерістегі екі негізгі байланыста жатыр: музыкамен байланыс және оқушымен байланыс.
Бұл тұрғыда мұғалім уақытқа, оқиғаларға, құндылықтарға баға береді; талдайды; өзінің ұстанымын өнерде, педагогикада, қоршаған шындықта және нақты музыкалық-педагогикалық практикада білдіреді. Осылайша музыкант-педагог белгілі бір мағынада транслятор рөлін атқарады: қоғам идеяларын, көркемдік және педагогикалық идеалдарды жеткізеді.
Философиялық ұстаным және әдіснамалық негіз
Кез келген маманның, соның ішінде музыкант-педагогтің де көзқарасы адам әрекетінің түрлі салаларынан хабардар болуды қажет етеді: ғылым, өнер, дін, саясат және т.б. Мұнда философияның орны ерекше: философиялық ұстаным музыкалық білім беру педагогикасының әдіснамалық негізін құрайды — тұжырымдамалардың, принциптердің және әдістердің қалыптасуына ықпал етеді.
Маңызды тұжырым
Музыкалық білім беру педагогикасын философиялық-эстетикалық мұрадан бөліп қарастыру мүмкін емес.
И.А. Ильиннің пікірінше, «жүрексіз мәдениет — мәдениет емес», ал дөрекілік — өркениеттің рухани жүдеуі. Философияда руханият, махаббат және шығармашылық ұғымдары жоғары орын алады. Шығармашылық — әлеммен және әлем туралы сұхбат, диалог.
Диалог: музыкалық педагогиканың өзегі
Музыкалық білім беру педагогикасының маңызды әдіснамалық бағытының бірі — философиялық категория ретіндегі диалог. Диалог — адамдар арасындағы ақиқатты іздеу кеңістігі.
Музыкалық педагогикадағы диалог жай ғана «құрал» емес, ол — әдіс. Бұл ұстанымда педагог оқушыны тек үйретумен шектелмейді; ең бастысы, оқушының өз бетімен үйренуіне жағдай жасайды. Диалектикалық әдіс те осыған жақын: қарама-қайшылықтарды түсіну, үдерістің ішіне ену, құбылысты қозғалыста қарастыру.
Қорытынды
Музыкалық білім беру педагогикасының философияға сүйенуі — кездейсоқ байланыс емес. Бұл — музыкалық-педагогикалық шындықтың табиғатынан туындайтын қажеттілік: тәжірибені ұғындыру, өзекті мәселелерді дәл көру, шешім табуда әдіснамалық сауаттылық пен нақтылыққа қол жеткізу.