ЖОСПАРЛАУ НӘТИЖЕЛЕР
Аумақтың әлеуметтік-экономикалық дамуын жоспарлау: мазмұны мен мәні
Жоспарлау — басқарудың маңызды бөлігі және экономикалық дағдарыстан шығудың тиімді тәсілдерінің бірі. Нарықтық экономикаға өту кезеңінде басқару жүйесін жаңғыртып, осы кезеңге тән жаңа қағидаларды басшылыққа ала отырып экономиканы жандандыру — өзекті міндет.
Жоспарлау белгілі бір мерзімге есептелген басқару объектілерін дамытуда ең қолайлы баламаны таңдауға бағытталған басқару қызметі ретінде қарастырылады. Жоспарлау процесінің қорытындысы — басқару объектісінің даму қарқынын және күтілетін келешек күйін сипаттайтын жоспар. Жоспарда міндетті түрде мақсаттар және сол мақсаттарға жетуге арналған іс-шаралар жүйесі қамтылуы тиіс.
Жоспарлаудың өзіне тән ерекшеліктері
- Жоспарлау алдын ала қабылданған шешімге сүйенеді және болашақта нақты нәтижеге жетуге бағытталады.
- Әртүрлі жағдайларға байланысты жоспарға тұрақты түзетулер енгізіледі; сондықтан жүйе икемді болуы және өзгерістерге бейімделуі қажет.
- Процесс қате әрекеттерді болдырмауға және пайдаланылмаған мүмкіндіктерді азайтуға бағытталады.
Жоспарлау процесінің негізгі элементтері
Жоспарлау логикасы нәтиже мен ресурстардың арақатынасын, енгізу мен бақылаудың үздіксіз байланысын талап етеді.
Элементтер тізбегі
Жоспарлау
Мақсат қою, балама таңдау
Нәтижелер
Күтілетін әсер, көрсеткіштер
Амалдар
Іс-шаралар, құралдар
Ресурстар
Еңбек, қаржы, материал
Енгізу
Орындау, іске асыру
Бақылау
Бағалау, түзету
1-сурет. Жоспарлау процесінің негізгі элементтері.
Жоспарлау қағидалары
Жоспарлау төмендегі негізгі қағидаларға сүйенеді. Әр қағида жоспар шешімін әзірлеу мен негіздеудің сапасын арттыруға бағытталған.
Жүйелілік
Жоспар шешімін жасау және негіздеу барысында экономиканың барлық элементтерін толық есепке алу қажеттігін білдіреді.
Жинақтылық
Жоспарды әзірлеу кезінде де, іске асыру барысында да оның ықтимал салдарын ескеруді талап етеді.
Үйлесімділік
Жоспар шешімін объектінің тиімді жұмыс істеуі мен нәтижелі дамуына бейімдеу.
Икемділік
Жоспар шешімінің тұрақты өзгерістерге бейімделуін және уақытылы түзетілуін көздейді.
Ресурстар мүмкіндіктерінің шектілігі
Қолда бар ресурстарды ұтымды әрі нәтижелі пайдалануды талап етеді; бұл қағида жоспардың орындылығы мен басымдықтарды дұрыс таңдауға тікелей әсер етеді.
Көрсеткіштер жүйесі: талаптар және түрлері
Экономикалық және әлеуметтік дамудың барлық қырлары жоспар мен болжамда өзара тығыз байланысқан көрсеткіштер арқылы беріледі. Көрсеткіштер жүйесі төмендегі талаптарға сай болуы керек.
- Экономикалық және әлеуметтік даму процесінің заңдылықтары мен мұқтаждықтарын ескеруі тиіс.
- Болжам мен жоспардың мақсаты мен міндеттерін жеткілікті деңгейде көрсетуі қажет.
- Атаулы негізде болуы керек: орындаушыны нақты және анық көрсетеді.
- Кешенді негізде болуы керек: ұдайы өндіріс пен әлеуметтік дамудың барлық жақтарын қамтиды.
- Аймақтар мен салалардың ерекшеліктерін ескеріп, көрсетілуі тиіс.
- Қоғамдық өндірістің жоғары тиімділігіне және істің сапасына қол жеткізуді ынталандыруы қажет.
Жоспар көрсеткіші дегеніміз не?
Жоспар көрсеткіші — басқару шешімінің нақты тапсырмасын сандық түрде көрсету формасы.
Сандық және сапалық
Сандық көрсеткіштер тапсырманың көлемін көрсетеді (өндірілген өнім көлемі, мектептер мен кітапханалар саны). Сапалық көрсеткіштер тиімділік пен сапалық өзгерістерді сипаттайды (еңбек өнімділігі, өзіндік құнның төмендеуі, ресурс нормалары).
Натуралдық және құндық
Натуралдық көрсеткіштер физикалық өлшемдермен беріледі (салмақ, ұзындық және т.б.). Құндық көрсеткіштер әртүрлі салалар өнімін, еңбек шығынын және нәтижесін салыстыруға мүмкіндік береді.
Абсолюттік және салыстырмалы
Абсолюттік көрсеткіштер көлемді көрсетеді (өнім, еңбекақы және т.б.). Салыстырмалы көрсеткіштер үлес салмақ, қатынас сияқты өлшемдермен беріледі.
Нормативтік (директивтік) және есептік
Директивтік көрсеткіштер жоғары орган бекіткен негізгі тапсырмаларды білдіреді. Нормативтік көрсеткіштер басқарудың барлық деңгейі үшін міндетті орындалуы тиіс нормаларды қамтиды.
Болжау: жоспарлаудың бастапқы сатысы
Болжаудың негізгі мақсаты — экономикалық дамудың балама бағыттарын және олардың әлеуметтік-экономикалық салдарын айқындау. Сондықтан болжам жасау экономиканы жоспарлаудың алғашқы сатысы саналады. Нарықтық қатынастар жоспарлауды жоққа шығармайды; керісінше, ол дағдарыстан шығудың маңызды құралы ретінде жаңа мазмұн мен сапаға ие болады.
Болжамның анықтамасы және болжау ұғымы
Болжам — белгілі бір объектінің болашақтағы жай-күйі мен даму жолдары туралы ғылыми негізделген пікір. Болжау — болжамдарды зерттеп, дайындау процесі.
Болжау екі қырдан тұрады: (1) болашақ перспективаны сипаттап, бейнелеу; (2) қолдағы ақпаратты тиімді пайдаланып, шешім жолдарын көрсету және ескерту.
Интуициялық (эксперттік) әдістер
- Дербес бағалау: сұхбат (интервью), логикалық талдау, сценарий құру.
- Ұжымдық бағалау: комиссия, «дөңгелек үстел», «Дельфи» әдісі.
Математикалық әдістер
- Экстраполяциялық: ең кіші квадраттар, экспоненциалдық түзеу, жылжымалы орташа.
- Модельдеу: құрылымдық және матрицалық модельдер.
Индикативтік жоспарлау: мемлекеттік реттеудегі ерекше құрал
Экономиканы мемлекеттік реттеу жүйесінде жоспарлаудың мазмұны мен мақсаттары өзгеріп келеді. Ең маңызды әрі күрделі бағыттардың бірі — индикативтік жоспарлау.
Неліктен индикативтік жоспарлау қажет?
- Ұлттық экономикалық индикаторларда (бюджет, қаржы, пайыздық ставка және т.б.) мемлекеттің рөлі артады; макроэкономикалық тепе-теңдікті орнату мен ұстап тұру үшін стратегия мен талдау қажет.
- Нарықтық механизм шектеулі немесе тиімсіз салаларда (қорғаныс, ғылым, білім) ресурстарды үйлестірудің нарықтан тыс тәсілдері қажет.
- Мемлекеттік жоспарлаудың міндеттері — инфляцияны, жұмыссыздықты, бюджет тапшылығын және өзге де теңгерімсіздіктерді азайту.
- Ұлттық экономиканың интеграциялануы макроэкономикалық жоспарлаудың маңызын арттырады.
- Табиғи ресурстардың азаюы, экологиялық қауіпсіздік сияқты жаһандық міндеттерді шешу үшін ұзақ көкжиекті жоспарлау қажет.
Индикативтік жоспардың құрылымы
Индикативтік жоспар, әдетте, талдаудан басталып, саясат құралдары мен секторлық бағыттарға дейін кеңейеді.
1) Талдау
Өткен жылдың әлеуметтік-экономикалық дамуына сараптама.
2) Мақсат пен міндет
Жобаланған мерзімге даму саясатының мақсаты мен міндеттері.
3) Макроэкономикалық саясат
- Қаржылық-несиелік саясат
- Салықтық-бюджеттік саясат
4) Құрылымдық саясат
- Сауда саясаты
- Баға саясаты
- Құнды қағаздар нарығының саясаты
- Инвестиция саясаты
5) Экономика секторларын дамыту
6) Әлеуметтік даму
7) Қоршаған ортаны қорғау
Экология, табиғи ресурстарды сақтау және қауіпсіздік мәселелері.
Жоспарлар жүйесі
Әлеуметтік-экономикалық мақсаттарды шешу мерзіміне қарай индикативтік жоспарлар стратегиялық, орта мерзімдік және жылдық жоспарлардан құралады. Олар макроаумақтық және салалық деңгейлерді қамтиды.
Стратегиялық жоспарлау және SWOT-талдау
Стратегиялық жоспарлар ұзақ мерзімге жасалып, ұлттық экономиканың ұзақ мерзімдік мақсаттарын, басымдықтарын, жүзеге асыру кезеңдерін және мемлекеттік әлеуметтік-экономикалық саясаттың жалпы бағыттарын айқындайды. Қазақстан тәжірибесінде 1997 жылы жарияланған «Қазақстан-2030» құжаты стратегиялық жоспарлаудың үлгісі ретінде аталады.
Стратегиялық жоспардың негізгі бөлімдері
- Саланың (немесе ұйымның) ағымдағы жай-күйін бағалау.
- Жоспарлы кезеңдегі мақсатты анықтау.
- Басымдықтарды белгілеу.
- SWOT арқылы мақсаттарға жету мүмкіндіктерін талдау.
- Мақсаттарға жету стратегиясын анықтау.
- Іске асыру кезеңдері және аралық мақсаттар.
SWOT нені білдіреді?
SWOT — күшті және әлсіз жақтар, мүмкіндіктер мен қатерлерді бағалау арқылы ішкі және сыртқы факторларды жүйелеп, мақсатқа жету стратегиясын таңдауға көмектесетін талдау құралы.
Оңтүстік Қазақстан облысы дамуының SWOT-үлгісі
Миссия
Аумақтық мүмкіндіктерді тиімді іске асыру арқылы экономиканың нақты секторын өркендету.
Басты мақсат
Облыс тұрғындарының тұрмыс деңгейі мен өмір сапасын арттыру.
Күшті жақтар
- Ауыл шаруашылығына қолайлы климат.
- Жоғары транзиттік әлеует.
- Еңбек ресурстарының молдығы.
- Жекеменшік үлесінің жоғары болуы.
- Экспортқа бағдарланған өндірістер (мақта, талшық).
- Мәдени және тарихи орталықтардың көп болуы.
Әлсіз жақтар
- Өндірістік базаның бәсекеге қабілетсіздігі.
- Субвенцияға тәуелді бюджет.
- Қаржы ресурстарының жеке секторға тиімді өту тетіктерінің әлсіздігі.
- Нақты жер нарығының жеткілікті қалыптаспауы.
- Қылмыстық әрекеттердің өсу үрдісі.
- Экологиялық және эпидемиологиялық тәуекелдердің күшеюі.
Мүмкіндіктер
- Өкілеттіктердің, оның ішінде бюджеттік қатынастардың орталықтан аймақтарға берілуі.
- Ауыл шаруашылығы және қайта өңдеу өнімдері үшін ішкі және сыртқы нарық әлеуеті.
- Шағын және орта кәсіпкерлікті дамыту.
- Дәстүрлі емес секторларға инвестиция тарту.
- Шекаралық сауда мен қызмет түрлерін кеңейту.
- Альтернативті энергия көздерін пайдалану.
Қатерлер
- Электр тарату және сумен қамту бойынша сыртқы тәуелділік.
- Заңсыз көші-қон және контрабандаға қатысты қылмыстар.
- Көрші мемлекеттер тарапынан аймақтағы ықпал үшін бәсеке.
- Сауда кедергілері мен импорттық қысымға байланысты нарықтарды жоғалту тәуекелі.
Күтілетін нәтижелер
- Кірісті арттыру және салық салу базасын кеңейту есебінен бюджеттің субвенциясыздығына шығу.
- Өндірістік әлеуетті әртараптандыруға негіз қалау.
- Ауыл шаруашылығын сауықтыру және оның базасында бәсекеге қабілетті қайта өңдеу өндірістерін құру.
- Жұмыспен қамтуды кеңейту арқылы шағын және орта кәсіпкерлік үлесін арттыру.
- Заманауи технологиялар, басқару дағдылары және маркетинг енгізу арқылы тікелей инвестиция ағынына жағдай жасау.
- Құрылымдық реформаларды аяқтап, жергілікті өнімдердің экспортын ұлғайту.
- Транзиттік әлеуетті іске асырып, облыстың көлік жүйесінің біртұтастығын қамтамасыз ету.
- Энергетикалық (газ, электр) және су ресурстары бойынша сыртқы тәуелділікті төмендету.
- Жергілікті ерекшеліктерді ескере отырып, аудан мен қалалардың дамуын қолдау.
Жоспарлаудың ғылыми негіздері және әдістері
Жоспарлаудың ғылыми негіздеріне объективті экономикалық заңдарды тану және саналы түрде қолдану, ұдайы өндіріс теориясы, жүйелілік пен кешенділік, жоспар жасау тәртібі мен логикасының бірлігі, сондай-ақ жоспарлау қағидалары мен әдістері жатады.
Жоспар жасау логикасының негізгі элементтері
- Жоспарлау кезеңіндегі мақсаттар жүйесін қалыптастыру (негізгі пункт).
- Базистік кезеңді талдау және негізгі параметрлерді анықтау.
- Жоспарлы кезеңдегі қоғам қажеттіліктерінің көлемі мен құрылымын анықтау.
- Қорлар мен қажеттіліктерді үйлестіріп, жоспар жобасын әзірлеу.
- Жобаны талқылау және бекіту.
Негізгі қағидалар
- Ғылыми нақтылық және тиімділік: объективті заңдар, отандық және шетелдік тәжірибе, ғылым жетістіктері есепке алынады.
- Үздіксіздік: ұзақ мерзімдік жоспарлар орта мерзімдікке, ал олар қысқа мерзімдікке жіктеледі.
- Жалпы мемлекеттік және жеке мүдделерді үйлестіру.
- Жетекші салаларды белгілеу арқылы тиімді үйлесімділікті қалыптастыру.
- Жоспарлардың бірлігі мен кешенділігі: әдіснама, көрсеткіштер және материалдық сәйкестік.
Жоспарлау әдістері
Жоспардың мазмұны мен ауқымына қарай бірнеше әдіс бірге қолданылады:
- Экономикалық талдау: өткен кезең көрсеткіштерін зерттеу, резервтерді табу, жоспар орындалуының себептерін анықтау.
- Нормативтік: прогрессивті нормалар мен нормативтерді пайдалану.
- Баланстық: материалдық, еңбек ресурстары және құндық баланстар арқылы пропорцияларды құру.
- Экономикалық-математикалық: модельдеу, оптималды нұсқаны таңдау, сызықтық бағдарламалау.
- Бағдарламалық-мақсаттық: күрделі мәселелерді кешенді түрде шешуге арналған бағдарламалар әзірлеу.
Бағдарламалық-мақсаттық тәсілдің мәні
Бұл тәсіл жүйелік және кешенді көзқарасқа негізделеді: бір саланың дамуы басқа салалардың шикізат, энергия, бөлшек, қызмет көрсету және тұтыну байланыстарымен тығыз сабақтас. Сондықтан бағдарламада мақсат, оған жету жолдары мен құралдары нақты көрсетіліп, ресурстар мен мерзімдер үйлестіріледі, ал көрсеткіштер салалық және аумақтық жоспарлармен байланысады.
Нормативтік-әдістемелік үйлесім
Индикативтік жоспарлау тәжірибесі Қазақстан Республикасының ұзақ мерзімді стратегиялық құжаттарымен және мемлекеттік органдарға арналған әдістемелік ұсынымдармен үйлесімді әзірленеді. Бұл жоспарлаудың бірлігі мен сабақтастығын қамтамасыз етеді.