Қазақстан мен Америка қарым - қатынастары

Кіріспе

Қазақстанның сыртқы саясатында АҚШ-пен қарым-қатынас айрықша мәнге ие. 1991 жылғы 25 желтоқсанда АҚШ Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігін таныды. Қазіргі кезеңде АҚШ — Қазақстан экономикасындағы ең ірі инвесторлардың бірі.

1997 жылы Қазақстан мен АҚШ арасында экономикалық әріптестік бағдарламасы әзірленіп, мұнай-газ саласына қатысты бірқатар маңызды келісімдер жасалды. 1999 жылғы желтоқсандағы екіжақты құжаттарда серіктестікті одан әрі тереңдету, демократиялық және экономикалық даму реформаларын қолдау, сондай-ақ аймақтық және жаһандық тұрақтылықты нығайту бағытындағы ынтымақтастық мәселелері қаралды.

АҚШ Қазақстанға мәдениет пен білім беру саласында да қолдау көрсетіп келеді: “Болашақ” бағдарламасы аясында қазақстандық студенттер АҚШ және Еуропаның жетекші оқу орындарында білім алады. Мұндай байланыстар Қазақстан үшін маңызды, өйткені олар адами капиталды күшейтіп, халықаралық ықпалдастықтың сапасын арттырады.

Геосаяси контекст: Еуразияға қатысты көзқарастар

Қазіргі халықаралық қатынастарда Еуразия кеңістігі негізгі бәсекелестік алаңдарының бірі ретінде қарастырылады. Америкалық сарапшылардың бір бөлігі бұл аймақтағы ықпал үшін ұзақ мерзімді стратегияның қажеттігін атап өтеді. Мәселен, З. Бжезинский АҚШ-тың Еуразияда саяси плюрализмді нығайтуға мүдделі екенін, ал дипломатиялық басқару тетіктері АҚШ-қа қарсы коалициялардың пайда болу қаупін азайтуы тиіс екенін көрсеткен.

Осы талдаулардың аясында АҚШ-тың Қазақстанға қызығушылығы түсінікті: Қазақстан Қытаймен ұзын шекараға ие, Шыңжаң өңірінде этникалық қазақтар шоғырланған, ал өңірлік қауіпсіздік пен экономикалық жобаларда елдің салмағы жоғары.

Сонымен бірге, АҚШ-ты Қазақстанның тікелей көршісі деу қиын болғанымен, Орталық Азия геосаясатын талдағанда Вашингтонның ықпалын елемеу мүмкін емес. 2005 жылғы Әндіжан оқиғасынан кейін АҚШ-тың аймақтағы кейбір басымдықтары қайта қаралып, Қазақстанға назар күшейгені байқалды.

Алғашқы қадамдар: дипломатиялық қатынастар және саяси негіз

Қазақстан өзінің әлеуетін толық іске асыру және әлемдік экономикаға кірігу үшін АҚШ-пен саяси, әлеуметтік-экономикалық және мәдени салалардың барлығында тең серіктестік қатынастарды дамытуға ұмтылды. Қазақстан–АҚШ қатынастарының бастау нүктесі — 1991 жылғы 25 желтоқсандағы ресми тану.

1992 жылғы мамырда Қазақстан Президенті Н.Ә. Назарбаевтың АҚШ-қа алғашқы ресми сапары өтті. Бұл сапар екіжақты ынтымақтастықтың кең ауқымды күн тәртібін қалыптастыруға ықпал етті және ұзақ мерзімді әріптестікке жол ашты.

Ядролық қарусыздану және қауіпсіздік күн тәртібі

АҚШ-тың Қазақстанға алғашқы кезеңде ерекше назар аударуы ел аумағында кеңестік ядролық мұраның орналасуымен де байланысты болды. Қазақстан 1992 жылғы 22 мамырда Лиссабон хаттамасына қол қойып, Стратегиялық шабуыл қарулары туралы келісімнің (СШҚ-1) тең құқықты тараптарының бірі ретінде ядролық қарусыз мемлекет болуға міндеттеме алды.

Таратпау режимін күшейту шеңберінде Қазақстанның ЯҚТК-не қосылуы МАГАТЭ бақылау процедураларын орындауды және екі мақсаттағы ядролық материалдарға экспорттық бақылауды енгізуді талап етті. Осы бағыттағы белгілі эпизодтардың бірі — жоғары байытылған уранды АҚШ-қа өткізуге байланысты “Сапфир” операциясы. Бұл қадам материалдардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және оларды әскери мақсатта қолдану тәуекелін төмендету логикасымен түсіндірілді.

Экономикалық қатынастар: инвестиция, сауда және энергетика

Қазақстан–АҚШ экономикалық байланыстары көп жағдайда энергетика, қызмет көрсету және технологиялар трансфертімен астасады. Қазақстанға тартылған шетелдік инвестиция көлемі ондаған миллиард доллармен өлшенеді, ал оның елеулі бөлігі америкалық капиталға тиесілі деп көрсетіледі. Энергетика саласында жүздеген америкалық компаниялардың қатысуы туралы деректер жиі айтылады.

Екіжақты тауар айналымының жыл сайын тұрақты өсетіні, сондай-ақ алдағы кезеңдерде инвестиция көлемінің ұлғаюы мүмкін екені туралы бағалаулар Қазақстан–АҚШ әріптестігінің экономикалық өзегін айқындай түседі.

2001 жылдан кейін: терроризмге қарсы күрес және жаңа мазмұн

2001 жылғы 11 қыркүйек оқиғасынан кейін халықаралық күн тәртібі түбегейлі өзгеріп, қауіпсіздік өлшемі күшейді. Қарусыздану мен таратпау ісіне үлес қосқан Қазақстан халықаралық терроризмге қарсы күреске бағытталған бастамаларға белсенді түрде араласты. Экстремизм, сепаратизм және есірткі тасымалы сияқты қатерлерге қарсы іс-қимылдар өңірлік саясаттың тұрақты құрамдас бөлігіне айналды.

Бұл кезеңде Қазақстанның сыртқы саясаты көпвекторлы тепе-теңдікті сақтауға ұмтылды: бір жағынан, Ресеймен терең тарихи және шекаралық байланыстар, екінші жағынан, АҚШ-пен инвестициялық және қауіпсіздік саласындағы өзара іс-қимыл. Осындай жағдайда шешім қабылдау күрделене түсетіні туралы пікірлер де айтылады.

Құқықтық және институционалдық база

Екіжақты қатынастарды нығайтқан құжаттардың қатарында “Демократиялық әріптестік туралы хартия”, “Экономикалық серіктестік жөніндегі іс-қимылдар бағдарламасы”, президенттердің бірлескен мәлімдемелері және энергетикалық серіктестікке қатысты декларациялар аталады. Бұл құжаттар саяси диалогтың жүйелілігін, экономикалық байланыстардың тұрақтылығын және қауіпсіздік саласындағы өзара міндеттемелердің қисынын айқындайды.