Ауыл шаруашылығы техникаларын лизингтік қаржыландырудың қазіргі мүмкіндіктері туралы тоқталып кетейін

Ауыл шаруашылығын реттеудегі мемлекеттік саясат

Ауыл шаруашылығы экономикасындағы ең күрделі мәселелердің бірі — сатып алынатын және сатылатын тауарларға баға теңгермешілігін (паритетін) сақтау. Яғни, ауыл шаруашылық өнімдерінің бағасы мен осы салаға қажет өнеркәсіптік өнімдердің құны арасындағы қатынас екі сектордың да мүддесіне сай болуы тиіс. Бұл мәселені дұрыс шешу халықтың тұрмыс деңгейін арттыруда айрықша маңызды.

Негізгі түйін

Дамыған елдерде егін және мал шаруашылығы толықтай нарықтың еркін ағысына жіберілмейді: мемлекет әрдайым белгілі бір деңгейде реттеу тетіктерін қолданады.

Кейбір кәсіпкерлер мемлекеттік реттеуді бизнеске кедергі деп қабылдайды. Алайда Нобель сыйлығының лауреаты Дж. Стиглердің мемлекеттік реттеу жөніндегі зерттеулеріне сүйенсек, бизнес мемлекеттік реттеуден мүлде алшақтамайды. Керісінше, ол бәсекедегі тәуекелдерді азайту үшін мемлекет тарапынан қорғаныс пен тұрақтандыру шараларын талап етеді. Бұл құбылыс Қазақстанның аграрлық секторына да тән.

Жер реформасы: меншік құқығы мен қоғамдық мүдде теңгерімі

Экономикалық реттеудегі ең күрделі бағыттардың бірі — жер реформасы. Бұл мемлекет деңгейіндегі ұлттық мәні бар, көпқырлы процесс. Әлемдік тәжірибеде жерге шексіз жеке меншік құқығы толық көлемде берілмейді: мемлекет пен қоғам мүддесінің басымдығын қамтамасыз ететін түрлі шектеулер қолданылады. Жеке меншік құқығы — мақсат емес, жерді тиімді пайдалануды арттыруға қызмет ететін құрал.

Ауыл тұрғыны үшін маңыздысы

Жерге жеке меншік орнатудан да өз еңбегінің нәтижесіне иелік ету құқығы маңыздырақ. Яғни, өндірген өнімінен түскен табысты әділ иелену, жоспарлы түрде «алдымен пайданы алып, кейін дотациямен қайтару» секілді ескі тәжірибеден арылу қажет.

Қоғамдық мүдде

Жер қатынастарын реттеу кезінде мемлекет табиғи ресурстарды сақтау, әділ қолжетімділік, өңірлік тұрақтылық және азық-түлік қауіпсіздігі сияқты міндеттерді қатар ескеруі тиіс.

Баға, табыс және есеп айырысу: кепілдікті сатып алу, келісімшарттық нарық

Ауыл шаруашылығындағы экономикалық қарым-қатынастарды реттеу үшін кепілдікті (залогтық) сатып алу операциялары бойынша есеп айырысуды енгізу маңызды. Бұл модельде шикізатты өңдеп, дайын өнім алынғаннан кейін тауар өндірушіге шикізат құны мен бұрын төленген аванс сомасының айырмасы кепілдікті баға бойынша өтелуі тиіс.

Кепілдікті сатып алудың ықпалы

Нарықтық баға құрылымын тұрақтандыруға көмектеседі.
Тауар өндірушілер табыстылығын реттеуге жағдай жасайды.
Дайындаушы және өңдеуші кәсіпорындарды арнайы ұйымдар ретінде ұйымдастыру арқылы есеп айырысуды тәртіпке келтіреді.

Мемлекеттік салық саясатында ауыл шаруашылығына қатысты жеңілдетілген салық салу арқылы ынталандыру функциясын күшейту қажет. Салық салудың негізгі объектісі ретінде жалпы табысты алу тиімді болуы мүмкін.

Форвард және фьючерс келісімшарттары

Республика халқын азық-түлікпен, ал өнеркәсіпті шикізатпен қамтамасыз ету үшін дайындаушы, өңдеуші, сатушы ұйымдар және жеңіл өнеркәсіп орындары тауар өндірушілермен форвард және фьючерс контрактілерін жүйелі түрде жасасуы тиіс.

Форвард

Болашақ өнімді бүгінгі келісілген бағамен контракт арқылы өткізу.

Фьючерс

Болашақта жеткізілетін белгілі көлемдегі өнімді болашақ нарықтық баға негізінде контрактпен сату.

Алдағы жылдың өнімін алдын ала сату тауар өндірушіге пайызсыз несиеге ұқсас мүмкіндік береді және ауыл шаруашылығы бағалы қағаздар нарығын құруға, тұрақты сұраныс қалыптастыруға, өнімді кепілді өткізуге, сатып алушылардың қаржысын тиімді жоспарлауға, сондай-ақ инфляциялық қысымды төмендетуге ықпал етеді.

Тауар өндірушілердің қаржылық жағдайына сатылған өнім үшін уақтылы есеп айырысудың сақталмауы өте теріс әсер етеді. Сондықтан өзара есеп айырысудың бақылау мерзімін нақты бекіту қажет.

Техниканы жаңарту: лизингтік қаржыландырудың рөлі

Қазіргі күрделі нарық жағдайында ауыл шаруашылығы субъектілері үшін техникаға қол жеткізу — басты проблемалардың бірі. Осы қиындықтан шығудың тиімді жолдарының бірі — лизингтік қаржыландыру.

Банк несиесінен айырмашылығы

Лизинг ауыл шаруашылығының маусымдық табыс құрылымына жақынырақ: төлемді ай сайын емес, көбіне жылына бір рет, шаруаның өзіне ыңғайлы мерзімде жасауға мүмкіндік береді.

Пайыздық мөлшерлеме

Лизингтік келісімшарттар инвестициялық сипатта болғандықтан, әдетте ұзақ мерзімді (3–5 жыл, кейде 10 жылға дейін) болады. Пайыз мөлшері қаржыландыру көзіне және техниканың өзін-өзі ақтау мерзіміне тәуелді.

Өтімділік және бастапқы жарна

Техника өтімді болған сайын дефольт тәуекелі төмендейді, бірақ бастапқы жарна көлемі де жоғары болуы мүмкін — бұл лизинг берушінің өзін қорғау тетігі.

Сақтандыру мәселесі

Лизинг компаниялары лизинг арқылы алынған техниканы сақтандыру тәжірибесін енгізе бастады. Ұрлану, өртену немесе уақытша істен шығу жағдайында шығынды сақтандыру арқылы жабу мүмкіндіктері қарастырылуда. Дегенмен, бұл сақтандыру түрі әлі кең сұранысқа ие емес.

Лизингтік пайыз мөлшерлемесін төмендетуге компаниялар мүдделі. Көптеген ұйымдар құрылтайшы банктердің ресурсымен қатар Еуропалық Қайта құру және Даму банкінің қаржы құралдарын пайдаланып, ірі жобаларды қаржыландыруға кірісті. Сараптамалық болжамдар бойынша, алдағы жылдары лизингтік мөлшерлемелердің төмендеу ықтималдығы бар.

Қолжетімділік тәжірибесі

2004 жылы лизинг арқылы әкелінетін бірқатар техника түрлері Үкімет қаулысымен қосылған құн салығынан босатылды. Кейбір лизинг компаниялары ауылда жеке меншігінде 5 гектардан 500 гектарға дейін жері бар кәсіпкер-шаруаларды құны 5–50 мың АҚШ доллары шамасындағы техникамен лизинг арқылы қаржыландыруды бастады.

Бұл жағдайда кәсіпкер лизинг мүлкін кепіл ретінде ұсынып, бастапқы жарнаны төлеп, қажетті техникаға қол жеткізе алады. Ресей мен Өзбекстандағыдай өніммен есеп айырысу тетігі Қазақстанда әлі толық енгізілмеген.

Банктік несие мен лизинг арасындағы бәсеке барлық елде бар. Қазақстан жағдайында да уақыт өте келе банктер лизингтік қызметті дербес құрылым ретінде бөлек дамытуы ықтимал. Өйткені лизингтік компанияларда көптеген операциялар лицензиясыз, кәсіпкер үшін қосымша шығынсыз және жылдамырақ рәсімделеді.

Мемлекеттік қолдау және институционалдық даму

Мемлекеттің лизингті дамытуға қосып жатқан үлесі ауқымды. Соның бір мысалы — «ҚДБ-Лизинг» акционерлік қоғамы: ол Қазақстанның Даму Банкінің еншілес ұйымы ретінде құрылған және индустриялық-инновациялық даму стратегиясын іске асыру аясында инвестициялық жобаларды қаржыландыру құралдарын кеңейтуге бағытталған.

Мақсаттары

Лизинг саласындағы мемлекеттік инвестициялық саясатты жетілдіру және тиімділігін арттыру.
Өңдеуші өнеркәсіпті, өндіруші секторды және көлік инфрақұрылымын дамыту.
Ішкі және сыртқы инвестицияларды тарту мен орналастыру кезінде даму институттарымен бірлесіп жұмыс істеу.

Міндеттері

Инвестициялық жобаларды орта және ұзақ мерзімді лизинг арқылы қаржыландыру.
Басқа қаржы институттарымен бірлесіп, өндіруші секторды қолдау арқылы лизингтік қаржыландыруды ынталандыру.
Ірі жобаларды іске асыру үшін лизингтік механизмдерді қолдану.
Жабдықтардың жекелеген түрлерінің импортын қосылған құн салығынан босату сияқты ынталандыру шараларын пайдалану.

Негізгі шарттары (қысқаша)

Ең төменгі сома: 1 млн АҚШ доллары
Мерзімі: 3 жылдан 20 жылға дейін
Пайыздық ставка: Жобаның тәуекел деңгейіне қарай белгіленеді
Сәйкестік талабы: Инвестициялық басымдықтарға сәйкес болуы

Қорытындысында, лизингтік қаржыландыру Қазақстан ауыл шаруашылығының негізгі «локомотивтерінің» бірі ретінде техника паркін жаңартуға, өндіріс тиімділігін көтеруге және нарықтық тұрақтылықты күшейтуге қызмет етеді. Сондықтан лизингтік қаржыландыруды жүйелі дамыту — ортақ міндет.

Мәтін редакцияланып, грамматикасы түзетілді және ой желісі айқындалды.