Қазақша рефераттар

Қосылған құнға салынатын салық

Салық туралы түсінік

Салық — мемлекет заң жүзінде белгілеген тәртіппен, нақты мөлшерде және белгіленген мерзімде бюджетке төленетін қайтарымсыз әрі өтеусіз міндетті ақшалай төлем. Салықтар мемлекетпен бірге пайда болып, оның өмір сүруі мен дамуының қаржылық негізіне айналды.

Адамзат тарихы барысында салықтың нысандары мен әдістері өзгеріп, жетілдіріліп, мемлекеттің қажеттіліктері мен қоғамның сұранысына бейімделіп отырды. Тауар-ақша қатынастарының дамуына ықпал ете отырып, салықтар экономиканың дамыған жүйесінде ерекше маңызға ие болды. Мемлекет құрылымының өзгеруі мен өркендеуі әрдайым салық жүйесінің қайта құрылуымен және жаңаруымен қатар жүреді.

Салықтар қоғамдық-экономикалық құрылыс пен саяси бағдарға қарамастан, барлық елдерде ұлттық кірістердің негізгі көзі және ұлттық табысты қайта бөлудің басты қаржылық құралы болып саналады.

Салықтарда мемлекеттің экономикалық мазмұны айқын көрінеді, ал олардың әлеуметтік-экономикалық мәні, түрлері мен рөлі қоғамның экономикалық құрылымына, мемлекеттің табиғатына және функцияларына байланысты анықталады. Философ Фрэнсис Бэкон салық төлеуді әрбір азаматтың қасиетті борышы деп бағалаған.

Конституциялық негіз

Қазақстан Республикасы Конституциясының 35-бабына сәйкес, заңды түрде белгіленген салықтарды, алымдарды және өзге де міндетті төлемдерді төлеу — әркімнің борышы әрі міндеті.

Салық жүктемесін бөлудің қағидаттары

Салық жүйесінде тарихи түрде салық жүктемесін бөлудің екі негізгі қағидаты қалыптасқан:

Пайда (алынған игіліктер) қағидаты

Азамат немесе ұйым мемлекеттен қандай игілік алса, соған сай бюджетке үлес қосуы тиіс деген ұстаным.

Төлем қабілеттілігі қағидаты

Салық жүктемесі табыс пен қаржылық мүмкіндікке қарай әділ бөлінуі керек деген қағида.

Қазақстандағы салық салудың негізгі қағидаттары

Қазақстан Республикасында салық салудың қағидаттары заңнамалық деңгейде бекітілген. Салық заңнамасы төмендегі ұстанымдарға сүйенеді:

  • Міндеттілік: салық төлеуші міндеттемелерін толық көлемде және мерзімінде орындауға тиіс.
  • Айқындық: міндеттеменің туындауы, орындалуы, тоқтатылуы заңнамада нақты белгіленеді.
  • Әділдік: салық салу жалпыға бірдей және міндетті, жеке сипаттағы жеңілдіктерге тыйым салынады.
  • Біртұтастық: салық жүйесі бүкіл аумақта барлық салық төлеушіге қатысты бірыңғай.
  • Жариялылық: салық заңнамасы ашық әрі қолжетімді болуы керек.

Салық саясаты

Мемлекет салық саясатын қоғамның нақты кезеңдегі әлеуметтік-экономикалық мақсаттары мен міндеттеріне сәйкес қалыптастырады және іске асырады.

Негізгі салық түрлері және есепке алу

Әлеуметтік салық

Әлеуметтік салық — заңды тұлғалардың бюджетке төлейтін салықтарының бірі. Ерекшелігі: оның мөлшері ұйымның еңбекақы төлеу қорына тікелей байланысты және белгілі бір пайыз түрінде есептеліп, кәсіпорынның шығындарына жатқызылады. Бұл салық қызметкерлердің еңбекақысынан ұсталып қалмайды.

Төлеушілердің қатарына барлық заңды тұлғалар және кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке тұлғалар жатады. Салық салу объектісіне еңбекақы төлеу қорына кіретін табыстардың барлық түрлері (сыйақылар, жәрдемақылар, әлеуметтік жеңілдіктер және өзге төлемдер) кіреді.

Төлеу мерзімі

Есептелген айдан кейінгі айдың 15-күнінен кешіктірмей.

Есептеу логикасы

Еңбекақы қоры × заңда белгіленген пайыз.

Есептеу

Д-т: Жалпы және әкімшілік шығындар

К-т: Әлеуметтік салық

Төлеу

Д-т: Әлеуметтік салық

К-т: Ақшалар

Заңды тұлғалардан алынатын корпоративтік табыс салығы

Есепті жылда салық салынатын табысы бар заңды тұлғалар корпоративтік табыс салығын төлеушілер болып табылады. Төлеушілерге заңды тұлғалар, олардың филиалдары және оқшауланған (дербестелген) бөлімшелері кіреді.

Салық салынатын табысты анықтау үшін салық төлеуші жылдық жиынтық табыстан табыс табу мақсатында жұмсалған шығындарды және шеккен зияндарды (заңнамада белгіленген тәртіппен) шегереді. Салық салынатын табыстардың құрамы, шегерімдер мен жеңілдіктер және мөлшерлемелер Салық кодексінде белгіленеді.

Декларация

Салық төлеуші тиісті салық органына заңды тұлғаның салық салынатын табысы бойынша декларация ұсынуға міндетті.

Есептеу

Д-т: Корпоративтік табыс салығы бойынша шығындар

К-т: Төленетін корпоративтік табыс салығы

Төлеу

Д-т: Төленетін корпоративтік табыс салығы

К-т: Ақшалар

Кейінге қалдырылған корпоративтік табыс салығы

Бухгалтерлік табыс (зиян) бухгалтерлік стандарттарға сәйкес анықталады, ал салық салынатын табыс салық заңнамасына сай есептеледі. Екі тәсілдің талаптары бірдей болмағандықтан, олардың арасында айырмашылық пайда болады. Бұл айырмашылық тұрақты немесе уақытша болуы мүмкін.

Тұрақты айырмашылық

Бухгалтерлік есепте танылатын табыс/шығынның белгілі бір бөлігі салық салынатын табысты есептегенде ескерілмейді.

  • Шетел валютасы бойынша бағамдық айырмашылықтар
  • Бюджетке төленетін айыппұлдар мен санкциялар
  • Кәсіпкерлікке қатысы жоқ шығындар
  • Нормадан артық іссапарлық және өкілдік шығындар

Уақытша айырмашылық

Белгілі баптар бойынша табыс/шығын сомасы бір кезеңде бухгалтерлік есепте көрініс табады, ал салық есебінде басқа кезеңге ауысады. Нәтижесінде айырмашылық кейінгі кезеңде жойылады.

  • Тану уақытының айырмашылығы (есептеу принципі vs кассалық әдіс)
  • Амортизацияны есептеу әдістерінің әртүрлілігі
  • Негізгі құралдарды есептен шығару кезіндегі айырмашылықтар

Бухгалтерлік және салық есептеріндегі айырмашылықтар нәтижесінде пайда болған сомалар кейінге қалдырылған корпоративтік табыс салығы бойынша шоттарда көрсетіледі. Мұндай шоттар пассивті болғандықтан, салық сомасы артқанда кредиттеледі, азайғанда дебеттеледі; айырмашылықтар түрлері бойынша бөлек есепке алынады.

Қосылған құнға салынатын салық (ҚҚС)

ҚҚС — тауар өндіру, жұмыс орындау немесе қызмет көрсету және олардың айналымы барысында қосылған құн өсімінің бір бөлігін бюджетке аудару, сондай-ақ тауарлар импорты кезіндегі аударым. ҚҚС мөлшерлемесі Қазақстан Республикасының салық заңнамасында белгіленеді.

Бюджетке төленетін ҚҚС қалай анықталады?

Бюджетке төленетін ҚҚС өткізілген өнім (жұмыс, қызмет) бойынша есептелген ҚҚС пен сатып алынған тауарлар, материалдар және жеткізушілердің жұмысы/қызметі бойынша төленген (есептелген) ҚҚС арасындағы айырма ретінде айқындалады.

Шот логикасы

ҚҚС пассивтік шотта есептеледі: кредитте — есептелген ҚҚС, дебетте — бюджетке аударылған және жеткізушілерге төленген ҚҚС сомалары көрсетіледі.

Жеке тұлғалардан ұсталатын табыс салығы (ЖТС)

Есепті жыл бойы салық салынатын табыс алған жеке тұлғалар ЖТС төлеушілер болып табылады. Жылдық жиынтық табысқа еңбекақы түріндегі табыс, кәсіпкерлік қызметтен түскен табыс, мүліктік табыс және өзге де табыстар кіреді.

Мүліктік табыс (құн өсімі)

Мүліктік табысқа активтерді өткізуден түскен құн өсімі (инфляцияға түзетуді ескере отырып) жатады, соның ішінде: тұрақты тұратын жер болып табылмайтын жылжымайтын мүлік, бағалы қағаздар, қатысу үлесі, шетел валютасы, асыл тастар мен металдардан жасалған бұйымдар, өнер туындылары және антиквариат.

Ұстау кезіндегі бухгалтерлік жазба

Д-т: Қызметкерлермен еңбекақы бойынша есеп айырысу

К-т: Бюджетке төленетін басқа да салықтар, алымдар және міндетті төлемдер

Ай сайын салықты бірқалыпты ұстау үшін қайта есептеу көрсеткіші қолданылады. Алайда мердігерлік шарт бойынша төлемдерге және бір жолғы төлемдерге қатысты бұл көрсеткіш қолданылмайды.

Акциздік салықтар

Акциз — сатылатын тауардың бағасына қосылатын, іс жүзінде сатып алушы төлейтін жанама салық. Акцизделетін тауарларға Қазақстан аумағында өндірілген немесе импортталған спирттің барлық түрлері, темекі өнімдері, құрамында темекісі бар өзге өнімдер және күнделікті тұтынуға жатпайтын кейбір тауарлар жатады. Сондай-ақ ойын бизнесі қызметі де акциз салуға жатады.

Акциз төлеушілер — акцизделетін тауар өндірушілер, импорттаушылар және акциз салынатын қызметті жүзеге асыратын заңды тұлғалар.

Есептеу кезіндегі жазба

Д-т: Алынуға тиісті борыштар

К-т: Акциз салығы

Жер, көлік және мүлік салығы және өзге төлемдер

Кәсіпорындар мен ұйымдар жоғарыда аталған салықтардан бөлек, меншігіндегі жеріне, көлік құралына және мүлкіне заңда бекітілген мөлшерде салық төлеуге міндетті. Сонымен бірге заңнамада көзделген өзге алымдар мен міндетті төлемдер (мысалы, бағалы қағаздарды тіркеу алымы, жер қойнауын пайдаланушылардың арнаулы төлемдері) де болуы мүмкін.

Есептеу үлгісі

Жер салығы

Д-т: Жалпы және әкімшілік шығындар

К-т: Жер салығы

Көлік салығы

Д-т: Жалпы және әкімшілік шығындар

К-т: Көлік құралына салық

Мүлік салығы

Д-т: Жалпы және әкімшілік шығындар

К-т: Мүлікке салық

Бюджетпен басқа есеп айырысулар шотында: кредитте — есептелген салықтар мен төлемдер, дебетте — төленген сомалар көрсетіледі.

Үлгілік бухгалтерлік операциялар кестесі

Төмендегі кестеде корпоративтік табыс салығы, ҚҚС, ЖТС, әлеуметтік салық, акциз және мүлікке байланысты кейбір операциялардың үлгілік шоттар корреспонденциясы берілген.

№ Операциялар мазмұны Д-т К-т Тип
1 Заңды ұйымдардан бюджетке алынатын корпоративтік табыс салығы сомасын есептеу 7710 3110 III
2 Есеп саясатының өзгеруі/қателерді түзетуге байланысты, бөлінбеген табыстың бастапқы қалдығын реттеуге жататын салық сомасы (ұлғаюы/азаюы) 5430 / 3110 3110 / 5430 III / II
3 Төтенше жағдайларға және тоқтатылған операцияларға байланысты табыс (зиян) салығы 6410 3110 II
4 Төтенше жағдайлар/тоқтатылған операциялар салдарынан шеккен зиянға байланысты өзгерген салық сомасы 3110 6410 II
5 Бюджетке нақты аударылған корпоративтік табыс салығы 3110 1030 IV
6 Уақытша айырмашылық нәтижесінде алдағы уақытта төлеуге тиісті салық (кейінге қалдырылған) 7710 4310 III
7 Кейінге қалдырылған табыс салығы бойынша түзету (ұлғайту/азайту) 7710 / 4310 4310 / 7710 III
8 Уақытша айырма бойынша салық сомасы (бюджетке төлеу/зиянды жабу нәтижесінде есептеу) 4310 3110 / 7710 II / III
9 Активтерді қайта бағалау: салық сомасының үстеме өсімі (бухгалтерлік қайта бағалау жоғары болғанда) 5320 4310 II
10 Активтерді қайта бағалау: салық есебіндегі үстеме өсім жоғары болғанда 4310 5320 II
11 Сатып алушыларға шот бойынша есептелген ҚҚС 1210 3130 III
12 Орын толтырылатын ҚҚС пен есептелген ҚҚС сомаларын өзара жабу 3130 1420 IV
13 Бюджетке аударылған ҚҚС 3130 1030 III
14 Жеке тұлғаларға есептелген табыс салығы 3430 3120 II
15 Қатысушылардың дивидендтері мен табыстарынан ұсталған салық 3031, 3032, 4170 3120 II
16 Еңбекақыдан ұсталған ЖТС-тың бюджетке аударылуы 3120 1030 IV
17 Бюджетке артық аударылған салық сомасын қайтару 1030 3110–3120 III
18 Әлеуметтік салықты есептеу 7210 3150 III
19 Әлеуметтік салықты бюджетке аудару 3150 1030 IV
20 Акциз салығын есептеу 2110 3140 III
21 Акциз салығын бюджетке аудару 3140 1030 III
22 Жер салығын есептеу 7210 3160 IV
23 Жер салығын бюджетке аудару 3160 1030 IV
24 Мүлік салығын есептеу 7210 3180 III
25 Мүлік салығын бюджетке аудару 3180 1030 IV
26 Көлік құралдарына салықты есептеу 7210 3170 III
27 Көлік салығын бюджетке аудару 3170 1030 IV

Ескерту: Нақты шоттар жоспары мен мөлшерлемелер ұйымның есеп саясатына және қолданыстағы заңнамаға сәйкес нақтыланады.