Халқымыздың ерекше қастерлеп, талй ғасырлар бойы аялы қамқорлық жасап келген табиғат байлығының бір тобы - өсімдіктер әлемі
Табиғат — тәрбиенің сарқылмас қайнар көзі
Қазақ халқы балаларға табиғат туралы білгенін үйретуді мақсат тұтып, оны өмірдің өз жағдайында, орнымен жүзеге асырған. Табиғат — адамның ақыл-ойы мен тәрбиесінің сарқылмас қайнар көзі екенін ерте таныған. Ата-бабамыздың тіршілігі табиғатқа тәуелді болып, оның аясында өсіп-өніп, туған жерге, Жер-анаға деген қарым-қатынасы халық педагогикасынан айқын көрініс тапқан.
Табиғатты тану үдерісі ұрпақтан ұрпаққа жарасымды жалғасын тауып, уақыт өте жетіліп, дамыды. Осы тұрғыдан алғанда, халық педагогикасымен қатар халық философиясы да қалыптасып, ол ауыз әдебиетінің таңдаулы үлгілерінен көрінеді. Бала сәби шақтан бастап халық мұрасын бойына сіңіріп өссе, қоршаған ортаның сан қырын танып, табиғатты қадірлеуге, қорғауға, сақтауға ықыласы артады.
Халық мұрасы арқылы экологиялық сана қалыптастыру
Бұл тәрбие ең алдымен халық педагогикасындағы ертегілер, мақал-мәтелдер, табиғат жайындағы жырлар, жұмбақтар, жаңылтпаштар мен тыйым сөздердің мән-мағынасын түсіндіріп, жаттатқызу арқылы жүзеге асады. Табиғаттың әсемдігін көріп, сезіне білу баланың өмірлік тәжірибесін байытып, эстетикалық талғамын дамытады, туған жерге деген ыстық сүйіспеншілігін күшейтеді.
Тәрбиелік қызметі
- Жаман әдеттен тыйып, ізгі қасиеттерге үндейді.
- Адамгершілік, жауапкершілік, қамқорлық сезімін орнықтырады.
- Табиғат құбылыстары мен заңдылықтарын байқауға үйретеді.
Құндылықтық өзек
Халық ұғымында табиғат сөзі көбіне Жер-ана, туған жер, атамекен түсініктерімен қабат айтылады. Сондықтан табиғатты аялау — тек тұрмыстық қажеттілік емес, ұрпаққа аманат етілген өмір салты.
Жер туралы даналық және табиғатқа жанашырлық
Ата-бабамыз табиғатқа жанашыр болуды сауаппен байланыстырып, келер ұрпақты адамгершілікке тәрбиелеген: жолға ағаш еккен — сауап, шөлге құдық қазған — сауап, өзенге көпір салған — сауап. Осындай тұжырымдар табиғатты қорғау әрекетін қоғамдық игілікке айналдырған.
Жер қадірін танытатын нақыл сөздер
Бұл ойлардың түп-төркінінде табиғат байлығының жермен тікелей байланысы, табиғат құбылыстары мен байлықтарының өзара сабақтастығы және бір-біріне тәуелділігі туралы терең түсінік жатыр.
Өсімдік әлемі: өмірдің тірегі, жердің көркі
Халқымыз ғасырлар бойы ерекше қастерлеп, аялы қамқорлық жасап келген табиғат байлығының бір тобы — өсімдіктер әлемі. Өсімдік өскен жерде азық та, саялы баспана да, малға өріс те, адамға қоныс та бар. Сондықтан ағаш егу, көкті күту, орманды сақтау — тұрмыс пен тіршіліктің берекесі ретінде бағаланған.
Ағаш егуге үндейтін өнегелі сөздер
- Тау бұлағымен көрікті, бұлақ құрағымен көрікті.
- Атадан мал қалғанша, тал қалсын.
- Бір тал ексең — еңбегің жанғаны, абзал адам өсірсең — басыңа бақ қонғаны.
- Бір тал кессең, он тал ек.
- Шөпті жұлма — көктей соласың.
- Ағаш ексең аялап, басыңа болар саябақ.
- Мың шыбық шаншып өсірсең — халқыңа олжа салғаның, өзіңе қорған салғаның.
- Орман көп болса, олжаң көп.
Осындай нақыл сөздерді балалардың табиғат туралы білімін кеңейту мақсатында орынды қолдану — әрбір тәрбиешінің маңызды міндеті.
Құстарды қастерлеу және табиғатты қорғау тыйымдары
Қазақ халқы құстардың тіршілік үшін тигізер пайдасын ерте кезден-ақ түсініп, оларды қорғауға ерекше мән берген. Жақсы жігіттерін қыранға, қыздарын аққуға, әншілерін бұлбұлға теңеуі — соның айғағы. Аққуды тазалықтың, сұлулықтың, талғампаздықтың нышаны деп танып, «Құс падишасы» деп қастерлеген, оны махаббат пен татулықтың жыршысы ретінде дәріптеген.
Құсты қорғауға шақыратын тыйым сөздер
- Аққуды атпа.
- Құсқа тас атпа.
- Құстың ұясын бұзба.
- Құстың жұмыртқасын жарма.
- Балапанды жәбірлеме.
Мұндай тыйымдар табиғат байлығын дұрыс пайдалануға, оны қорғау үшін еңбек етуге жетелейді және бала тәрбиесін дұрыс жолға қоюға көмектеседі.
Су туралы терең мағыналы мақал-мәтелдер
- Бастау суалса — бақыт суалады.
- Бастау тапталса — батпаққа айналады.
- Құлазыған шөл — жетім, құс қонбаған көл — жетім, сортаңға құйған сел — жетім.
- Ағын су — өмір.
- Бұлақ көрсең көзін аш, құдық көрсең шегенде — басына тал ек.
Жұмбақ — ойды ұштайтын құрал
Халық тәрбиесінде баланың ақыл-ойын дамытып, ой-өрісін кеңейту, тілін ширату үшін жұмбақтар кеңінен қолданылған. Жұмбақтың қай түрі болса да, көбіне оның бүккен сыры мен шешімі табиғат көріністерімен сипатталады. Мысалы:
Табиғатқа қатысты жұмбақ үлгісі
Бір нәрсе көруге бар, ұстауға жоқ,
Жаз көркі көк шәлідей шымылдық боп, —
Мұндай жұмбақтар табиғаттың сағымды көрінісін бейнелеп, баланы ой елегінен өткізіп, шешімін табуға жетелейді. Балалардың жас ерекшелігіне лайық түрін дұрыс таңдау — тәрбиешінің шеберлігі.
Жануарларға арналған жұмбақтар
Кезікті бір жануар,
Үстінде екі тауы бар.
Екі айнасы бар, екі найзасы бар,
Төрт жылтырмағы бар, бір шыбырқысы бар.
Ертегі мен ауыз әдебиеті: табиғатқа сүйіспеншілік тәрбиесі
Халқымыз ертегіні тәрбие құралы ретінде пайдаланған. Ол өмірде кездесетін жаман әдеттер мен жағымсыз мінез-құлықтан жирендіріп, табиғатқа терең сүйіспеншілікпен қарауға, оның сырын түсіне білуге баулиды. Ауыз әдебиеті ғасырлар бойы шыңдалып, сұрыпталып келгендіктен, ондағы тәлімдік ойлар бүгін де өзектілігін жоғалтпайды.
Табиғатты аялау мен қорғауға арналған мақал-мәтелдер, тыйым сөздер, жұмбақтар, ертегілер және жаңылтпаштарды баланың жасына лайықтап таңдап, орнымен қолдану — балабақша тәрбиешілерінің жауапты жұмысы. Өйткені бала ес білгеннен бастап үлкендерден естіген өнеге мен өсиеттен нәр алып өседі.