Археологиялық ескерткіштері
Темір дәуірі: Қазақстан аумағындағы тайпалар мен одақтардың мәдениеті
Темір дәуірі — еңбек құралдары темірден жасалып, металлургия кең таралған кезең. Хронологиялық тұрғыдан ол негізінен б.з.б. IX–VII ғасырлардан бастау алады. Археологиялық деректер темір дәуірінің әр өңірде әркелкі дамығанын көрсетеді: темір қорыту б.з.б. II мыңжылдықта белгілі болып, кейін Алдыңғы Азия мен Закавказьеде, Үндістанда кеңінен тарады. Орталық Азияда да осы аралықта көшпелі мал шаруашылығының қалыптасуы мен темір металлургиясының таралуы қатар жүрді.
Б.з.б. I мыңжылдықта Қазақстанды мекендеген тайпалардың ерте темір дәуіріне өтуі маңызды экономикалық және әлеуметтік өзгерістермен сипатталды: көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы жетекші тіршілік көзіне айналды; ерте көшпелі бірлестіктер қалыптасты; қауымдық қатынастар ыдырай бастады; әскери демократия күшейді; мемлекеттілік нышандары мен ерте таптық қоғам белгілері көрінді.
Ерте көшпелілер және материалдық мәдениет
Ежелгі темір дәуірінде (шамамен б.з.б. II ғ. – б.з. V ғ.) Қазақстан аумағында сақ-савромат, ғұн-сармат, үйсін, қаңлы сияқты көшпелі тайпалар өмір сүрді. Олардың материалдық мәдениеті — қару-жарақ, ат әбзелдері, тұрмыстық және діни-ғұрыптық бұйымдар — ерекше көркемдік деңгейімен танылды. Әсіресе скиф-сақ аң стилінде орындалған өнер туындылары кең тарады.
«Скифтік үштік»: айқындаушы белгілер
- Ат әбзелдері — ауыздық, сулық, жапсырмалар, ер-тұрман бөлшектері.
- Қару-жарақ — жебе ұштары, қанжар, белдік жиынтықтары.
- Аң стилі — жануар бейнелері арқылы жасалған өзіндік көркемдік тіл.
Негізгі ескерткіштер мен олжалар
Сақ мәдениетінің бірегей үлгілері Есік, Шілікті, Берел, Бесшатыр, Тасмола секілді обалардан табылды. Сонымен қатар Жалаулы көмбесі (б.з.б. V–III ғғ.), Қарғалы көмбесі (б.з.б. I ғ. – б.з. I ғ.) тәрізді орындардан алынған алтын әшекейлер мен ғұрыптық заттар көне дәуір шеберлігінің жоғары деңгейін дәлелдейді.
Темір металлургиясы және қоғамдағы өзгерістер
Темір — адамзаттың заттық мәдениетін түбегейлі өзгерткен металл. Оның балқытылу температурасы жоғары, табиғатта таза күйінде сирек кездеседі, ал кеннен бөліп алу күрделі технологияны талап етеді. Соған қарамастан, темірден жасалған құралдардың кең қолданылуы өндіргіш күштердің өсуін жылдамдатып, шаруашылық пен әлеуметтік қатынастарды қайта құруға ықпал етті.
Қазақстандағы кен орындары және еңбек сипаты
Геология мен археология деректері Қазақстан жерінде темір мен түсті металдарға бай көптеген кен орындары болғанын көрсетеді. Олар Орталық, Солтүстік және Шығыс Қазақстан өңірлерінде шоғырланды: Қарқаралы, Жетісу, Жезқазған, Қарағанды, Қалба, Нарым және т.б. Бұл деректер металл өндірудің белгілі бір деңгейде тұрақты еңбек ұйымын талап еткенін аңғартады.
Тайпалық бірлестіктер және әскерилену үдерісі
Ерте темір дәуірі басталғанда Еуразия даласында ірі тайпалық бірлестіктер қалыптасты. Отырықшы-егінші халықтармен байланыс, мүдделер қақтығысы қоғамның белгілі дәрежеде әскериленуіне әкелді. Тарихи деректерде гректер мен парсылар «скифтер», «сактар», «савроматтар» деп атаған қауымдар осы кеңістікте айқын көріне бастайды. Этникалық жақындық пен өмір салтының ұқсастығы өзара тығыз байланысты мәдени орта қалыптастырды.
Қазақстандағы сақ және үйсін дәуірінің археологиялық көріністері
Қазақстандағы ерте көшпелілер мәдениетін зерттеуде археологиялық экспедициялар шешуші рөл атқарды. Орталық Қазақстанда 1947–1991 жылдары жүргізілген зерттеулер (А.Х. Марғұлан, М.Қ. Қадырбаев, Ж. Құрманқұлов жетекшілігімен) және Павлодар өңіріндегі барлау-қазба жұмыстары (Е.И. Агеев, В.Ф. Зайберт) қорымдар, жартас суреттері, көмбелер секілді көптеген ескерткіштерді ғылыми айналымға қосты.
Тасмола мәдениеті (б.з.б. VIII–III ғғ.)
Орталық Қазақстаннан ашылған Тасмола мәдениеті ерте темір дәуірінің ең маңызды археологиялық кешендерінің бірі саналады. Бұл мәдениеттің ең танымал белгісі — «мұрты бар» қорғандар. Олар күрделі ғұрыптық-жерлеу кешені ретінде қалыптасқан және құрылымы әдетте үш бөліктен тұрады: үлкен қорған, кіші қорған және шығысқа бағытталған жартылай доға тәрізді тас жолдар («мұрттар»). Мұрттардың ені көбіне 1,5–2 м, ұзындығы 60–200 м және кейде одан да ұзын болуы мүмкін.
Жерлеу ғұрпының жалпы сипаты
- Үлкен қорған астында тереңдігі шамамен 2 м шұңқырда адам жерленеді.
- Кіші қорғаннан жылқы сүйектері, қыш ыдыс сынықтары және от іздері жиі табылады.
- Бағытталуы — «мұрттар» тұрақты түрде шығысқа қарай бағытталады.
Таралымы және саны
Қазіргі мәліметтер бойынша Қазақстан аумағында 300-ден астам «мұрты бар» ескерткіш анықталған, бұл сан жыл сайын толығып отырады. Негізгі шоғырлану аймағы — Орталық және Солтүстік Қазақстан, сондай-ақ Шығыс Қазақстанның батысқа қарай созылған далалы бөліктері (Абыралы, Шыңғыстау, Шұбартау). Жалпы нысандардың 80%-дан астамы осы өңірлерде орналасады.
Қалған бөлігі (шамамен 20%-ға жуығы) Жетісу, Шығыс, Батыс және Оңтүстік Қазақстан аумақтарында кездеседі. Географиялық тұрғыда таралым аясы көбіне Қазақтың ұсақшоқылығы аймағымен сәйкес келеді.
Тасмола мәдениетінің заттық әлемі және кезеңдері
Негізгі категориялар
Тасмола обаларынан алынған материалдар шартты түрде үш ірі топқа біріктіріледі: а) қару-жарақ; ә) ат әбзелдері; б) ғұрыптық заттар, әшекейлер және тұрмыс бұйымдары. Қола құю ісі жоғары деңгейде дамыды: жетекші бұйымдардың басым бөлігі қоладан жасалған. Сонымен қатар темір бұйымдар да ерте кезеңнің өзінде-ақ (пышақ, сулық, тоға сияқты) қолданысқа енді.
Бірінші саты (б.з.б. VII–VI ғғ.)
- Екі қанатты ұңғылы және ұзындау үш қанатты жебе ұштары.
- Сабы қырлы, басы саңырауқұлақ тәрізді қанжарлар; құрама жауынгер белдіктері.
- Үш саңылаулы қола немесе сүйек сулықтар, ауыздықтар.
- Ілмекті қола айналар, 4–6 тұғырлы тас құрбандық ыдыстары.
Екінші саты (б.з.б. V–IV ғғ.)
- Үш қанатты ұңғылы қола жебе ұштарының қалыптасуы.
- Айналардың кішіреюі және темір бұйымдардың жиі қолданылуы.
Осы кезеңде көркемдік дәстүр сақтала отырып, технологиялық таңдауларда темірдің үлесі айқын арта түсті.
Үшінші саты (б.з.б. III–I ғғ.)
- Мәдениеттің аяқталу кезеңі; ерте элементтердің бір бөлігі сақталады.
- Жерлеу ғұрпында жаңалықтар байқалады (қабір ішіндегі құрбандық орындары, жануар бастары т.б.).
Географиялық шекаралар және қоныстану ерекшелігі
Тасмола мәдениеті негізінен Қазақтың ұсақшоқылығы аумағын қамтиды. Зерттелген ескерткіштерге сүйенсек, батыстағы шегі Ұлытау өңіріне, оңтүстікте Солтүстік Бетпақдала мен Солтүстік Балқаш маңына, шығыста Шідерті мен Баянауыл далалары арқылы оңтүстікке қарай Шұбартауға дейін созылады. Кейінгі зерттеулер бұл мәдениет ескерткіштерінің Шыңғыстау жоталарына дейінгі далалы өңірлерден де табылуы мүмкін екенін жоққа шығармайды.
Бұл кең аумақта ерте темір дәуірі тайпалары біркелкі орналаса бермеді: тұрғындардың едәуір бөлігі таулы-қыратты өңірлерде шоғырланған. Орталық Қазақстанның батыс және шығыс аймақтары арасында ескерткіштердің таралу тығыздығы айқын өзгеше.