Президент институты

Көппартиялық — азаматтық қоғамның аса маңызды нышаны. Алайда қоғамдық және саяси күштердің бөлшектенуі, қоғамға іріткі салатын үрдістер, азаматтық қоғамның әлсіздігі, экономикалық дағдарыс пен экономиканың құлдырауы, сондай-ақ халықтың едәуір бөлігіндегі саяси енжарлық пен демократиядан түңілу көппартиялықтың кең көпшілік мүддесін білдіретін орнықты институт ретінде қалыптасуын баяулатады.

Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес елде идеологиялық және саяси әралуандыққа жол ашылған. Сонымен қатар қоғамдық және мемлекеттік институттардың бірігіп кетуіне, мемлекеттік органдарда партия ұйымдарын құруға тыйым салынады. Қоғамдық бірлестіктер заң алдында тең, ал олардың қызметіне мемлекеттің немесе мемлекеттің ісіне қоғамдық бірлестіктердің заңсыз араласуына жол берілмейді. Қоғамдық бірлестіктерге мемлекеттік органдардың функцияларын жүктеуге және оларды мемлекет тарапынан қаржыландыруға да тыйым салынады. Сондай-ақ саяси партиялар мен кәсіподақтарды шет мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың қаржыландыруына жол берілмейді.

Әлемдік тәжірибені, әсіресе Азия елдерінің демократияға көшу жолдарын жинақтайтын теориялық тұжырымдар Қазақстандағы демократиялық үрдістерге ықпал ететін бірқатар факторларды айқындауға мүмкіндік береді. Бұл тұрғыда тәуелсіздік кезеңінде қалыптасқан жаңа институттарға — парламентке, 1993 және 1995 жылдардағы конституциялық реформаларға, тәуелсіз сот билігінің орнығуына және көппартиялықтың басталуына — ерекше назар аударылады. Бірпартиялық жүйеден көппартиялыққа бетбұрыс — принциптік тұрғыдан жаңа құбылыс.

Партия ұғымы және тарихи қалыптасуы

«Партия» ұғымы (латын тілінен аударғанда «бөлемін», «бөлісемін») XIX ғасырға дейін көбіне үкімет пен парламенттегі бәсекелес топтарды білдіру үшін қолданылған. Неміс ғалымы Макс Вебер партиялардың дамуын үш кезеңге бөледі: аристократиялық кезең, саяси клуб кезеңі және бұқаралық партия кезеңі. Дегенмен бұл эволюциялық жолды толық өткерген классикалық мысал ретінде Англиядағы екі ірі партия — лейбористер мен консерваторлар — жиі аталады.

АҚШ-тағы азаттық күресі мен Ұлы француз революциясы қоғамдық өмірді жандандырып, саяси күштерді тарихи аренаға шығарды. Нәтижесінде ішкі ұйымдық ережелері бар, бағдарламасы айқын саяси партиялар пайда болды. Кейін жұмысшы табы мен еңбекші бұқараның саяси күреске араласуы партиялық жүйелердің кеңеюіне ықпал етті.

Әлемдік партиялық кеңістік және жіктелуі

Кейбір мәліметтер бойынша, әлемде әртүрлі саяси бағыттағы шамамен 600-ге жуық партия бар. Бірқатар елдерде партия құруға тыйым салынса, кейбірінде жалғыз басқарушы партия үстемдік етеді, ал көптеген мемлекеттерде бірнеше партия қатар қызмет атқарады.

Қазақстандағы көппартиялықтың қалыптасуы

Бұрынғы Кеңес кеңістігінде бірпартиялық монополияның жойылуы, орталықтанған бюрократиялық жүйенің ыдырауы, егемендіктің жариялануы және саяси, экономикалық, идеялық пікір алуандығының кеңеюі жаңа партиялар мен қоғамдық қозғалыстардың пайда болуына алып келді. Қазақстан да осы үдерістің бір бөлігі ретінде қазіргі кезеңде саяси партиялары бар, қоғамдық ұйымдары тіркелген елге айналды.

Дегенмен, партиялардың әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар. Парламенттік партия, әдетте, екі негізгі қызмет атқарады: біріншіден — сайлауға дайындық жүргізу; екіншіден — парламент жұмысына қоғамдық-саяси бақылау жасау. Бұл жіктеу шартты екенін де ескерген жөн.