Қажетті қорғану шегінен шығып кеткендік қоғамға зиянды
Қажетті қорғану шегінен шығу ұғымы
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 32-бабы 3-бөлігіне сәйкес, қол сұғушыға анық шектен тыс, жағдай мәжбүр етпейтін зиян келтіріліп, қорғанудың қол сұғушылықтың сипаты мен қоғамдық қауіптілігі дәрежесіне көрінеу сай келмеуі қажетті қорғаныс шегінен шығу деп танылады.
Мұндай шектен шығу тек қасақана зиян келтірілген жағдайларда ғана қылмыстық жауаптылыққа әкеледі. Өйткені қажетті қорғану шегінен асып кету қоғамға зиянды, ал жауаптылық пен жаза әрдайым келтірілген нақты зиянның сипатына байланысты айқындалады.
Қиянатты зиян келтірместен тойтаруға мүмкіндік болмаса, қоғамдық немесе жеке мүддені қорғау мақсатымен келтірілген зиян, әдетте, заңға сыйымды болып табылады.
Шектен шығудың белгілері
Егер қиянат келтірушіге келтірілген зиян шектен тыс болып, қиянаттың сипаты мен қауіптілігіне сөзсіз сәйкес келмесе, қорғанушының қажетті қорғану шегінен шыққаны туралы мәселе туындайды. Мұндай жағдайда келтірілген зиянды шабуылдан қорғану мүддесіне сай жүзеге асырылды деп бағалау қиын.
Сөзсіз сәйкес келмеу нені білдіреді?
Бұл — қорғанушының жағдайды ескермей, айдан анық түрде артық күш қолдануы және қиянат келтірушіге негізсіз, қажетсіз түрде ауыр зиян келтіруі. Мысалы, ұсақ құқық бұзушылықты тоқтатуда ауыр дене жарақатын салу немесе өмірге қауіпті емес әрекетке жауап ретінде өлімге әкелетін күш қолдану сот тәжірибесінде кездеседі.
Қорғанудың сипаты қол сұғушылықтың сипаты мен қоғамдық қауіптілігіне көрінеу сай келуі тиіс.
Қылмыстық жауаптылық тек қасақана шектен шығу кезінде қарастырылады; абайсыздық үшін арнайы жауаптылық көзделмеген.
Істі бағалау: қандай мән-жайлар ескеріледі?
Қорғанушы әрекеті қажетті қорғану шегінде ме, әлде одан асып кетті ме — бұл сұрақты шешу үшін істің барлық мән-жайын жан-жақты талдау қажет. Атап айтқанда, оқиға кезіндегі қорғанушы мен қиянат келтірушінің жеке басы, олардың күштерінің арақатынасы және нақты жағдайдың ерекшеліктері ескеріледі.
Жоғарғы Сот ұстанымы
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1994 жылғы 23 желтоқсандағы Пленумының №7 қаулысында соттар қажетті қорғану шегінен асып кеткендіктің бар-жоғын анықтағанда тек қорғану мен қауіп төндіру құралдарының сәйкестігін ғана емес, сондай-ақ:
- қауіп төндірушінің қауіптілік сипатын;
- шабуылға қарсы тұрудағы қорғанушының күші мен мүмкіндігін;
- шабуылшы мен қорғанушы күштерінің арақатынасына әсер ететін өзге де жағдайларды
міндетті түрде есепке алуы керек екені атап көрсетілген.
Қауіптің деңгейі неден көрінеді?
Ең алдымен қиянаттың үрдістігі, яғни қауіп төндірудің сипаты мен дәрежесі, шабуылдың қарқыны мен күші бағаланады. Қауіп төнетін объектінің маңыздылығы да маңызды: өмірге, денсаулыққа, меншікке нақты қауіп төнсе, қорғанушының тиімді тәсілдерді қолдануға құқығы кеңірек болады.
Қылмыскердің қолданатын құралы мен қаруы да рөл атқарады. Дегенмен қорғанушы тек шабуыл құралына дәл сондай құралмен жауап беруге міндетті емес: кей жағдайларда қару қолдану — өмірге нақты қауіп төнген кезде заңға сыйымды қорғану ретінде бағалануы мүмкін.
Сот тәжірибесінен мысалдар
Мысал 1: Шектен шығу деп танылған жағдай
К. есімді азамат қажетті қорғану шегінен асып, денсаулыққа ауыр зиян келтіргені үшін (109-бап, 2-бөлігі) кінәлі деп танылған. Сыраханада қызу күйдегі, бір аяғы жоқ Ж. есімді мүгедек адам К.-ға тиісіп, өзіне екі құмыра сыра алып беруді талап етеді. К. Ж.-ны итеріп, сыртқа шықпақ болады. Құлаған Ж. қайта тұрып, К.-ны балдағымен ұрып, тағы бір рет ұрмақшы болған сәтте К. қолындағы құмырамен Ж.-ны басынан ұрып, ауыр дәрежедегі жарақат келтіреді.
Сот К.-ның әрекетін қиянаттың қаупі мен сипатына сай емес деп бағалаған: Ж. мүгедек әрі ауыр мас болған, ал К.-ның қиянатты ауыр жарақат салмай-ақ (мысалы, балдақты тартып алып, соққыны тоқтату арқылы) тоқтатуға мүмкіндігі болған.
Мысал 2: Қажетті қорғану деп танылған жағдай
Кешкілік қараңғы түскен уақытта Ж. және С. есімді екі мас адам К.-ны көшеде тоқтатып, негізсіз тиіскен. К. елемей жүре бергенімен, олар қуып жетіп, ұрып, жерге құлатып, тепкілей бастаған. Жан сақтап қорғанған К. қалтасындағы бәкімен Ж.-ның іш тұсына соққы жасап, ол оқиға орнында қайтыс болған.
Алдын ала тергеуде К.-ға «қаруы жоқ адамға пышақ қолданды» деген уәж айтылғанымен, сот К.-ға төнген қиянаттың өміріне қауіпті болғанын және екі адамның күші басым екенін ескеріп, әрекетінде қажетті қорғану шегінен шығушылық жоқ деген қорытындыға келген.
Психологиялық жағдай да ескеріледі
Көп жағдайда қорғанушы кенеттен болған шабуылға тап болып, қатты абыржу немесе қорқу күйінде қалады. Сол себепті ол қауіптің сипатына әрдайым дәл баға беріп, дәл сол сәтте ең «үйлесімді» қорғану тәсілін таңдай алмауы мүмкін. Бұл да іс бойынша мән-жай ретінде бағаланады.
Заңда көзделген жауаптылық
Заң қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде жасалған кейбір қылмыстар үшін арнайы жауаптылық белгілейді. Атап айтқанда, қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде:
Кісі өлтіру
Қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде жасалған кісі өлтіру үшін жауаптылық көзделген (99-бап).
Ауыр зиян келтіру
Қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде денсаулыққа ауыр зиян келтіру үшін жауаптылық көзделген (109-бап).
Бұл нормалар қажетті қорғану шегінен шығу үшін жауаптылықтың тек қасақана қылмыстар үшін қарастырылғанын көрсетеді. Абайсыздықпен орын алған шектен шығушылық үшін заңда арнайы қылмыстық жауаптылық белгіленбеген.