Көркем шығармадағы реалия сөздерді аудару
Нибелунгтер туралы хикая: қысқаша мазмұны және аудармада аударылмайтын сөздер
«Нибелунгтер туралы хикая» — адамзатқа мәлім ең танымал эпикалық шығармалардың бірі. Еуропа әдебиеті аясында ол Гомер мен Дантенің эпикалық дәстүрімен деңгейлес, әлемдік мәдениетке ықпал еткен туындылар қатарынан орын алады.
Дәуірі
Поэма XIII ғасыр шамасында қалыптасты.
Туған ортасы
Германия мен Батыс Еуропада серілік (куртуаздық) поэзия гүлденген кезеңде дүниеге келді.
Табиғаты
Батырлық эпос тарихи баяндаумен астасып жатады.
Тарихи негізі және екі бөлімнің айырмасы
Эпоста Бургундия корольдігінің күйреуі, Аттила мемлекетінің күшеюі, сондай-ақ Теодорих Остготқа қатысты тарихи оқиғалар сияқты мотивтер бейнеленеді. Поэманың құрылымы екі бөлімнен тұрады, әрі бұл бөлімдер әртүрлі тарихи дереккөздерге сүйенеді.
Гете байқаған ерекшелік
Гетенің пайымдауынша, екі бөлім бір-бірінен айқын ерекшеленеді: бірінші бөлімде салтанат басым болса, екінші бөлімде күш пен қақтығыс үстем. Сонымен қатар, мазмұны мен формасы жағынан екеуі бір-біріне үйлеседі.
Поэманың тарихи өзегіне 437 жылы ғұндардың Бургундия корольдігін құлатуы туралы оқиға енген. Дегенмен, шамамен 1200 жылдары қалыптасқан нұсқада суреттелетін дүниетаным мен тұрмыстық нақыш V ғасырдың «тағы тайпаларына» ғана емес, көбіне XII–XIII ғасырлардағы феодалдық-серілік Германияға жақындатыла баяндалады. Серілік дәстүрлер Бургундия корольдерінің сарайындағы рәсімдер, этикет және өмір салты арқылы көрініс табады.
Сюжеттік өзек: әсем өмір мен жасырын трагедия
Эпос Кримхильданы сүйетін жас әрі батыл сері Зигфрид туралы баяндайды. Ақын серілердің той-думандары, ханымдардың салтанатты киімдері, сарай дәстүрлері мен рәсімдері сияқты көріністерді ерекше ықыласпен суреттейді.
Сыртқы көрініс
Серілік тұрмыс — эпостың сыртқы қабаты: сән-салтанат, мәртебе, рәсім, этикет.
Ішкі мазмұн
Осы әсем өмірдің астарында трагедиялық оқиғалар, қайшылықтар және күйреу идеясы жасырынып жатады.
«Нибелунгтер туралы хикая» феодалдық қоғам шындығын айқын көрсетеді. Неміс поэмасының ұлттық дәстүрі салт-дәстүрлермен, әдет-ғұрыптармен тікелей байланыста беріледі. Алайда шығарманы талдау да, аудару да оңай емес: мазмұны қазіргі заманнан алыс, ал лексикасы ұлттық-поэтикалық тәсілдерге бай.
Аудармадағы басты түйін: фондық білім және реалия
Аударма амалдарын терең талдау үшін және аударма барынша түпнұсқаға барабар болуы үшін аудармашының фондық білімі шешуші рөл атқарады. Әсіресе мәдени-тарихи мәні бар сөздер мен ұғымдарды (реалияларды) жеткізу кезінде қиындықтар көбейеді.
Реалия сөздерді аударудағы екі негізгі қиындық
- Аударма тілінде эквиваленттің болмауы: аударма тілінде сөйлейтін халықтың болмысында реалия белгілейтін заттың, құбылыстың, институттың жоқ болуы.
- Заттық мағынаны жеткізумен қатар, оның ұлттық және тарихи реңкін (нақышын) сақтау қажеттігі.
Фондық білім деген не?
Фондық білім — белгілі бір халыққа тән, сол қоғам мүшелерінің көпшілігі пайдаланатын және сол қоғамның тілінде орныққан қоғамдық-мәдени мәліметтер жиынтығы. Оның құрамына тарихи факторлар, мемлекеттік құрылым, географиялық ерекшеліктер, материалдық мәдениет заттары, этнографиялық және фольклорлық ұғымдар кіреді. Аударма теориясында «реалия» деп аталатын көп құбылыстың түбі осы фондық білімге барып тіреледі.
Актуалды фондық білім
Қазіргі уақытта белсенді қолданылатын, қоғам үшін «тірі» мәліметтер қабаты.
Мәдени мұраның фондық білімі
Тарихи жадыға айналған, бірақ көркем мәтіндерде жиі жаңғыратын мәдени қабат.
Эквивалентсіз лексика және ассоциативті реалиялар
Реалия сөздер тек «дәстүрлі» эквивалентсіз лексикамен шектелмейді. Ерекше бір қабат — фондық мәліметті жинақтайтын, мәдени ассоциацияға бай бірліктер. Оларды шартты түрде ассоциативті реалиялар деп атауға болады.
Неге олар қиын аударылады?
- Мағынасы тек затты атаумен шектелмейді, ұлттық мәдени кодпен қабаттасады.
- Көп жағдайда сөздіктерде жеке «эквивалентсіз лексика» ретінде белгіленбей, дағдылы сөздер арасында «жасырын» тұрады.
- Эмоционалдық-стилистикалық реңк пен ассоциациялар қатары аударманың дәлдігін күрделендіреді.
Көптеген зат есімдер тілде эмоционалдық реңкпен, қосымша мағыналық «ореолмен» қоршалады. Зерттеушілер мұндай қабатты көбіне коннотативті мағына ретінде қарастырады: стилистикалық және эмоционалдық мәндер жеке-дара өмір сүрмей, негізгі мағынаның үстіне қабаттаса отырып беріледі.
Реалияны жеткізудің кең тараған тәсілдері
Аудармашылар эквивалентсіз лексикамен салыстырмалы түрде оңай жұмыс істей алуы мүмкін. Ал мәдени ассоциациясы қалың сөздер мен ұғымдарды басқа тілге көшіру және қабылдату — әлдеқайда күрделі міндет. Әдебиетте реалияны түсіндірудің мынадай тәсілдері жиі кездеседі:
Мәтін ішіндегі амалдар
- Реалия сөзді графикалық түрде ерекшелеу (мысалы, курсив). Бұл назар аударады, бірақ мағынаны өзі ашпайды.
- Реалия мазмұнын мәтін ішінде өрістете баяндау.
- Реалиямен қатар синонимін немесе тектік мағынасын қоса қолдану.
- Жақша, сызықша немесе үтір арқылы қысқа анықтама беру.
Мәтіннен тыс түсіндірме
- Бет соңындағы сілтеме/ескертпе беру.
- Түсіндірмені кітап соңындағы тізімге, глоссарийге шығару.
Ескерту: оқырман анықтаманы іздеу барысында мәтіннің көркем тұтастығынан алаңдап қалуы мүмкін.
Көркем мәтінді қабылдау және аударманың міндеті
Мәдени-таңбаланған лексиканы көркем мәтіндерде зерттеу ерекше қызығушылық тудырады: ондағы ұлттық-мәдени семантика оқырманды сол тіл иелерінің мәдениетіне, фондық біліміне жақындатады. Бұл мәселе әдебиетте жеткілікті деңгейде қарастырылмағандықтан, жан-жақты зерттеуді қажет етеді.
Неге көркем мәтінде «сөзді түсіну» жеткіліксіз?
Ғылыми мәтінде негізгі мақсат — хабарды түсіну. Ал көркем әдебиетте жеке сөздерді білу, бір сөйлемді немесе тіпті барлық сөйлемдерді түсіну оқырманның мәтінді толық қабылдағанын білдірмейді. Мұнда аудармашының міндеті — эквивалент табумен шектелмей, сөздің ұлттық-мәдени мағынасын ашу, оның лексикалық фонын көрсету.
Көркем туындыда сөздің, сөз тіркесінің, сөйлемнің мәні тек тура мағынамен шектелмейді. Оқырман автор қолданған бейнелі құралдармен арақатынасты, берілген бейненің затқа немесе құбылысқа телінуін, сондай-ақ кейіпкерлер өмір сүрген дәуірдің рухын да сезіне алуы тиіс. Сондықтан аударма — тек тілдік ауыстыру емес, мәдени кеңістікті қайта құру.
Қысқа мысал: тарихи атауларды беру
Тарихи-әкімшілік атауларды аудару кезінде нақты баламадан бөлек, мәтіннің түсініктілігі мен ұлттық бояуын сақтау қатар жүреді. Төмендегі мысалда лауазым атаулары транслитерация және түсіндірмелік сәйкестендіру арқылы беріледі:
| Үзінді (мазмұны) | Түсіндірме |
|---|---|
| «Шыңғысхан он адам бір адамға бағынсын деп бұйырған (онбасы), ал ол онбасы бір жүзбасыға бас иген». | «Онбасы», «жүзбасы» тәрізді атаулар мәтінде ұлттық-тарихи жүйені танытады; аудармада оларды дәл берумен қатар, қажет жерде қысқа түсіндірме қоса беріледі. |