Профессор Ы. Маманов қазақ тіліндегі шырай категориясы туралы
Профессор Ы. Маманов және қазақ тіліндегі шырай категориясы
Қазақ тілінде сын есімнің шырай категориясының зерттелуіне бірқатар ғалымдар елеулі үлес қосты. Дегенмен шырайдың грамматикалық топтарға бөлінуінде бірізділік әрдайым сақтала бермейді. Мысалы, кейбір оқулықтарда -қыл, -ғыл, -қылт, -тым, -шыл, -шіл, -ғыш, -гіш жұрнақтары салыстырмалы шырай құрамында көрсетіледі. Бұл — шырай түрлерін анықтауда нақты қандай принципке сүйенеміз деген мәселенің толық айқындалмағанын аңғартады.
Мәселенің түйіні: екі өзекті сұрақ
1) Жұрнақтардың мәртебесі
Сынның белгісін білдіретін жоғарыдағы жұрнақтарды сөзжасам жұрнақтарына жатқызу керек пе, әлде оларды шырай категориясының формалары ретінде қарастыру қажет пе?
2) Жай шырайдың орны
Жай шырай шырай парадигмасының құрамына ене ме? Яғни ол шырайдың бір түрі ретінде грамматикалық қатарға (граммемаға) жата ма, әлде шырай формасы емес пе?
Зерттелу аясы: шырай категориясына арналған еңбектер
Қазақ тіл білімінде шырай категориясының грамматикалық сипатына А. Байтұрсынов, Қ. Жұбанов, Ғ. Мүсабаев, Ә. Төлеуов, А. Ысқақов, М. Томанов, Ы. Маманов, С. Исаев және басқа да ғалымдар арнайы тоқталған.
Ы. Маманovтың тұжырымдары: нөлдік форма және «жай шырай»
Ы. Маманов нөлдік форма теориясын сөз ете отырып, «жай шырай», «негізгі етіс» деп аталып жүрген шырай мен етіс түрлерінің дербес форма ретінде жоқ екенін, олардың тек түбір сөздермен тұлғалас келетінін дәлелдейді [2, 76–77 б.].
Бұл пікірді С. Исаев жай шырай мәселесінде толық қолдаған [5, 140 б.].
Қорытынды: екі мәселенің басын ашу
- Біріншіден, шырай категориясындағы «жай шырай» деп аталатын түр шырай формасы бола алмайды; ол — басқа шырай формаларына негіз болатын түбір сөз.
- Екіншіден, -ғыш, -шыл, -қай және т.б. жұрнақтар шырай жұрнақтарына жатпайды; олар грамматикалық абстракция жасамайтындықтан, сөзжасам қосымшалары ретінде танылуы тиіс.
Ғылыми ұстанымның салмағы
Ғалымның пікірінше, қандай да бір тілдік құбылыс сол тілдің ішкі заңдылықтарына бағынуы керек. Осы тұрғыдан алғанда, шырай жұрнақтарын сөзжасам қосымшалары мен форма тудырушы қосымшаларға қойылатын талаптар негізінде саралаған Ы. Маманов тұжырымдарының ғылыми құндылығы күмән тудырмайды.