Каспий тайпасы

Қазақ тарихын зерттеген тарихшы, этнограф, антрополог және археолог ғалымдардың бір бөлігі қазақ халқының арғы тегі ерте заманда Орта Азияны мекендеген сақ тайпаларымен сабақтас екенін айтады.

Әсіресе ғалым А. Н. Бернштам «қазақ» атауын сақтармен байланыстырып, бұл сөз ертедегі каспи және сақ тайпаларының аттары бірігуінен (каспи–сақ → қас–сақ → қазақ) қалыптасуы мүмкін деген тұжырым ұсынады.

Ал тарихшы М. Ақынжанов «қазақ» сөзін қас (нағыз) және сақ (тайпа атауы) компоненттерімен түсіндіріп, «қас сақ» — «нағыз сақ» мағынасына келтіреді.

Ежелгі үйсін бірлестігінің құрамында сақ тайпалары болғаны да жазба деректерде атап көрсетіледі. Бұл мәліметтер қазақ этногенезінің бір арнасы сақ әлемімен байланысқанын аңғартады.

Ежелгі деректерде сақ тайпаларының атауы әртүрлі дыбысталған. Қытай жылнамаларында олар «сәйжүң шижұң», «шимо», «шижа» тәрізді нұсқаларда ұшырасады — бұл «сақ» атауының сол дәуірдегі қытайша берілімі ретінде түсіндіріледі.

«Мутиянзының өмірбаяны» еңбегінде патша Жумууаң б.з.д. IX ғасырда батысқа сапарында «шимо» тайпалары және олардың көсемі Шиаңшумен кездескені айтылады; зерттеушілер мұны Орта Азиядағы сақтармен байланыстырады.

Парсы және грек деректері де маңызды: грек авторлары сақтарды көбіне «азиялық скифтер» деп атаса, парсы деректерінде олар «сақ» атауымен белгілі.

Ахеменид дәуірінің сына жазу мәтіндерінде, соның ішінде Накши-Рүстем жазуында, сақтардың осы үш тобы жеке аталады. Бұл деректер олардың Орта Азияның ұлан-байтақ аймағын қоныстанғанын көрсетеді.

«Сақ» немесе «скиф» деген жалпы атаумен біріккен қауымның ішінде атауы бөлек көптеген тайпалар болған. Олардың басым бөлігі көшпелі мал шаруашылығымен, ал бір бөлігі егіншілікпен айналысқан.

Грек авторларының сипаттауынша, көш-қонға екі, төрт, кейде алты дөңгелекті арбалар пайдаланылған. Арбаның сырты киізбен немесе терімен қапталып, өгіз, ат, түйе жегілген. Көш кезінде отбасы мен мүлік күймелі арбада, қонғанда киіз үйде тұрған.

Қыстауларда сабан аралас балшықтан соғылған там үйлер болғаны айтылады. Мал шаруашылығында жылқы, қой, сиыр, түйе өсірілсе, егіншілікте тары, арпа, бидай егілген. Тіпті малшы топтардың өзінде қыстау маңында шағын егістік ұстау тәжірибесі кездескен.

Ежелгі грек деректемелерінде бірқатар сақ тайпалары аталады: массагет, яксарт, дай (дахи), фарат, көмар, асқатағ, исседон (асси), аримасып, сармат, каспи және т.б.

Памир–Алтайдың солтүстік шекараларынан бастап, Тянь-Шаньды асып, солтүстік-шығыста Алтайдың батыс сілемдеріне дейінгі, солтүстікте Балқаш пен Шу сағасына дейінгі, батыста Таластың оң жағалауына дейінгі өңірлер сақ әлемімен тығыз байланысты болған.

Ежелгі авторлардың айтуынша, сақтар ер жүрек, қатал, досқа адал болған, қастасқан жауға аяусыздық танытқан. Батыр жауынгерлер айрықша құрметтеліп, мерекелерде ортақ ыдыстан тек жауды өлтіргендер ғана ішімдік іше алғаны туралы дерек бар.

Әр тайпаның өз ханы болған, хан билігі күшті саналған. Хан қаза болғанда оның мәйітін арбаға салып ел аралатқан; аза тұту рәсімдері қатал түрде атқарылғаны айтылады.

Б.з.д. VII–IV ғасырларда сақ тайпалары өз маңындағы өркениетті елдермен — Ассириямен, Мидиямен байланыс жасағаны айтылады. Б.з.д. VI ғасырда Парсымен қарым-қатынасы күшейіп, ірі тарихи оқиғаларға араласқан.

Деректер сақ әйелдерінің қоғамдық өмірге белсенді қатысқанын көрсетеді: олар кейде соғысқа да ерлермен тең араласқан. Ктеси сақ әйелдерін ер жүрек деп сипаттап, қауіп төнгенде ерлеріне көмектесетінін айтады. Кей авторлар сармат және сақ әйелдерінің садақ атуға шебер болғанын жазады.

Сақтар ата-баба аруағына, аспан денелеріне, күнге табынған, құрбандыққа жылқы шалған. Отырықшы топтар жерді «ана тәңірі» деп қадірлегені айтылады. Соғыс тәңіріне сыйыну кезінде қылышты жерге шаншып, үстіне сүт немесе қан құю арқылы тәу ету ғұрпы баяндалады.

Марқұмды жақсы киіндіріп, қабірге қару-жарақ, ас-су, тұрмысқа қажетті заттар қойылған; кейде аты бірге көмілген. Үсті топырақ не тас үйілген оба жасалып, айналасы таспен көмкерілген.

Археологиялық олжалардан күміс ыдыстар, тарақтар және басқа да бұйымдар табылған. Олардың кейбірінде көшпелі өмір салты, жылқы ұстаған адамдар бейнеленген. Сақтар тұрмыстық заттарын және қару-жарағын жануарлар бейнесімен әшекейлеген: қошқар, теке, ат, түйе, қодас, арыстан, аю сияқты образдар жиі ұшырайды.

«Нүктелі техника» деп аталатын тәсілмен жартастарға аңшылық, малшылық көріністері, діни ұғымдар мен киелі саналатын жануарлар салынған. Мұндай петроглифтер Алтай, Тянь-Шань, Тарбағатай өңірлерінен кең таралған.

Сақ тайпаларының нақты қай тілде сөйлегені толық анық емес: тікелей тілдік дерек аз. Бізге жеткені — қытай, грек, парсы авторлары жазбаларындағы жалқы есімдер, ру-тайпа атаулары, жер-су аттары.

Осындай материалдарды талдауға сүйеніп, кей зерттеулер б.з.д. VI–IV ғасырларда Қазақстан аумағын мекендеген сақтардың солтүстік тобы түркі тілдес, ал оңтүстік тобы иран тілдес болуы мүмкін деген болжам айтады.

Б.з.д. II ғасырда ғұн жорықтары нәтижесінде батысқа ығысқан ұлы иозылар бұрын Іле алқабы мен Жетісуды мекендеген сақтарға қысым жасап, өңірді басып алады. Сақтардың билеушісі оңтүстікке қарай шегініп, тайпалық одақ әлсірейді; бір бөлігі әртүрлі елдерге сіңісіп кетеді, енді бір бөлігі бұрынғы қоныстарында қалады.

Кейін шығыстан келген үйсіндер ұлы иозыларды талқандап, Іле мен Жетісуды иеленіп, иозыларды Әмудария алабына ығыстырады. Осы кезеңде өңірде қалған сақ және иозы топтары үйсін бірлестігі құрамына қосылады.

Уақыт өте бұрынғы сақ қоныстарында үйсіндер, қаңлылар және алаңдар сияқты ірі тайпалық одақтар қалыптасып, жергілікті сақ топтары сол одақтарға араласып, тарихи атаулар өзгеріске түсе бастайды.

Сақ тайпалары туралы жазба деректер мен археологиялық айғақтар олардың Орта Азия тарихындағы орны айрықша екенін көрсетеді. Қазақ халқының қалыптасу тарихында сақ әлемімен байланыс туралы көзқарастар — этнонимдер, мәдени қабаттар, қоныстану аймақтары және тілдік ықпал мәселелері арқылы негізделетін күрделі тақырып.

Әсіресе Есік қорғаны тәрізді олжалар сақтардың әлеуметтік құрылымы, дүниетанымы және көркемдік дәстүрі жоғары деңгейде дамығанын айқындайды, ал Есік жазуы сияқты құпиялы деректер әлі де зерттеуді қажет етеді.