Біріншісі - жерді жалға беретін жер иеленушілер
Батыс державалары келгенге дейінгі Қытайдың әлеуметтік құрылымы
Маньчжур әскерінің Қытайға басып кіруінен кейін елдің әлеуметтік-экономикалық қатынастары түбегейлі өзгеріске ұшырады деу қиын: дәстүрлі қоғамдық құрылымдар, жер иелену тәртібі және ауылдық ұйымдардың рөлі негізінен сақталды.
Жер қатынастары және ауылдық ұжым
Әдет-ғұрып бойынша жер екі категорияға бөлінді: ұлттық (минь) және мемлекеттік (гуань). Қытайдың экономикалық әрі әлеуметтік өмірінде ауылдық ұжымдық қоғамдық бірлестіктер шешуші орын алды.
Ұжымдық меншік және оның қызметі
Ұжым мүшелері жерге бірлесіп иелік етіп, өзара туыстық байланыстар арқылы бірікті. Олар жерді бірге өңдеді, қажет жағдайда өз қауымының мүшелеріне немесе көрші ауылдың адамдарына жалға беріп отырды. Түскен қаражат ауыл ұжымының ортақ қорына жинақталды.
Дәстүр бойынша ауылдық ұжымдық жерлер көбіне «гуань» ретінде қабылданды. Сонымен қатар арнайы мақсаттағы жерлер де болды:
- Мектеп жерлері: табысы ауыл мектебіне, оқытушылардың жалақысына, тұрмысы төмен немесе дарынды оқушыларға жоғары оқу орнына түсуге көмек көрсетуге жұмсалды.
- Храмдық жерлер: діни мерекелерді өткізуге және ауыл храмын ұстауға арналды. Мұндай жерлерді ауыл кеңесінің келісімінсіз сату мүмкін болмады.
Жеке меншік және ауыл ішіндегі басымдық
Ұжымдық меншікпен қатар жеке жер иелігі де кең таралды. Жер иеленуші жерін сатуға немесе жалға беруге құқылы болды, бірақ алдымен бұл ұсынысты ауылдық ұжым мүшелеріне айтуға міндеттелді. Бұл тәртіп жердің қауым ішінде сақталуына ықпал етті.
Рулық-ұжымдық ұйым және храмның қоғамдық рөлі
Аймақтық ерекшелік
Қытай қоғамының маңызды ерекшелігі — ауыл ұжымдарының өзара туыстық негізде құрылуы. Янцзы өзенінің солтүстігінде ауыл көбіне рулық қауымға бөлінсе, оңтүстігінде ауыл толыққанды кландық бірлестік сипатында болды.
Храм — мәдениет, білім және қауіпсіздік орталығы
Рулық қауымдар ата-баба дәстүрін ұстанып, храмдарда мерекелер өткізді, кейде ауылдық немесе өңірлік құрылтайлар ұйымдастырды. Храм қабырғасында балалар білім алды, ал ересектер жасөспірімдерге тәлімгер болды. Қауіп төнген кезде храм жиналу орнына айналып, жергілікті қорғаныс ұйымдастырылды.
Қытайда кең таралған рулық-ұжымдық қатынастар империяның маңызды әлеуметтік институты ретінде қалыптасты: ол шаруашылықты да, жергілікті тәртіпті де, білім мен діни өмірді де реттеп отырды.
Әлеуметтік қабаттар: жер иеленушілер және шэньшилер
Ауыл басындағы екі тип
Бірінші топ — жерін жалға беретін жер иеленушілер. Олар жерінің бір бөлігін жалға беріп, қалғанын отбасы мүшелерімен бірге өңдеді. Күнделікті өмірде отбасы ішінде міндет бөлісу қалыпты құбылыс еді: біреу егістікте еңбек етсе, біреу базарға барды, ал ең қабілеттісі емтиханға дайындалды.
Екінші, ықпалдырақ топ — қоғамның білімді бөлігін құраған жер иеленушілер, яғни шэньши. Олар мемлекеттік емтихандарға ұзақ уақыт дайындалып, көп жағдайда шенеуніктік мансапты жалғастырды.
Шэньшилердің қызметі мен табыс құрылымы
Шэньшилер де жерін жалға берді, алайда олардың бәрі бірдей аса бай болған жоқ. Кейбірі ауылда мұғалім, емтиханға дайындайтын тәлімгер болып еңбек етті немесе әлеуметтік істерге жауапты ұйымдарда, жергілікті өзін-өзі қорғау жасақтарында басқарушы қызмет атқарды.
Жалпы шэньшилердің табысы қоғамдағы жиынтық табыстың шамамен үштен бірін ғана құрады. Табыстың арақатынасы көбіне қызмет, жер иелену және жеке кәсіп бағыттары бойынша 3:2:1 үлесімен бөлінді.
Цин дәуірінде шенеуніктердің едәуір бөлігінің арғы аталары шэньши болмаған. Ал жерін жалға беретін «қарапайым» жер иеленушілер жер иеленушілер табының тек бір бөлігін ғана құрады.
Саудагерлердің қозғалысы
Саудагерлер тұйық әлеуметтік топқа жатпады. Егер олар жерге капитал салса, жер иеленуші қатарына өту салыстырмалы түрде қиын болған жоқ. Бұл әлеуметтік лифт қоғам құрылымының бір қырын айқындады.
Императорлық билік және басқару жүйесі
Цин билеушісі қытай дәстүрінде Аспан Ұлы деп аталды және адамдар мен Аспан арасындағы қасиетті тұлға ретінде қабылданды. Жылына екі рет император Қасиетті Жер мен Аспан храмдарында діни рәсімдер өткізіп, елге мейірім мен тәртіп тілеу ниетімен құрбандық шалды.
Заң бойынша қарапайым халыққа императордың атын атауға да, жүзін көруге де тыйым салынды.
Негізгі функциялар мен кеңестер
Аспан Ұлы екі негізгі қызмет атқарды: жоғарғы заңнамалық және әкімшілік билік. Ол басқаруда екі кеңестік органға сүйенді: императорлық секретариат және әскери кеңес.
Алты ведомство және ақпарат айналымы
Басқару жүйесі алты ведомствоға бөлінді: салт-жоралғылар, шен-шекпен, салық, әскери істер және қоғамдық жұмыстар бағыттарын қамтыды. Елдің әр өңірінен түскен ақпарат алдымен тиісті министрліктерге жиналып, кейін қорытынды түрінде меморандумдар мен жобалар ретінде императорға ұсынылды. Соңғы шешімді император қабылдады.
Империя аумағының кеңдігіне және басқару жүйесінің күрделілігіне қарамастан, ақпарат жеткізу жолға қойылды: әскери ведомство ұйымдастырған пошта станциялары арқылы жедел хабарлар ең алыс аймақтардан астанаға шамамен екі апта ішінде жететін.
Әкімшілік бөлініс
Әкімшілік басқару 18 провинцияға бөлінді. Әр провинцияны губернатор басқарды, провинциялар облыстарға, ал облыстар уездерге бөлінді. Провинциялар мен уездерде астанадағы тәрізді басқару органдары жұмыс істеді. Провинциялық басқару, негізінен, қаржы, білім беру және мемлекеттік монополиялар сияқты бағыттарды қамтыды.
Цин дәуіріндегі тұрақтылық және ерекшеліктер
Цин империясы билік еткен кезеңде Қытайдың әлеуметтік құрылымы түбегейлі өзгермеді, алайда бірқатар ерекшеліктер сақталды. Мысалы, маньчжурлар мен қытайлықтардың аралас некесіне шектеу болды, ал маньчжурлардың мәртебесі өзге этностарға қарағанда жоғарырақ саналды.
Әлеуметтік мобильділік
Жер иеленушілерге жатпайтын саудагерлер мен шаруалар үшін де элита қатарына өту мүмкіндігі болды: капитал жинап, жер сатып алу немесе емтихан жүйесі арқылы әкімшілік ортаға жақындау қоғамдағы қозғалысты сақтап отырды.
Әлеуметтік құрылымды жинақтай айтқанда, қоғамда ықпалды екі қабат айқын көрінді: шенеуніктік қызмет атқарған жер иеленушілер және мемлекеттік қызмет жүйесінде тұрғандар. Бұл құрылым империялық Қытайды «артта қалған қоғам» ретінде біржақты сипаттауға негіз болмайды.
Қытай тарихында әулеттер ауысып отырды, көрнекті философтар шықты, мәдениет дамыды, жаңа діни жүйелер қалыптасты. Біртіндеп ауыл шаруашылығы мен қолөнер технологиялары да жетілді. Яғни дәстүр мен жаңару қатар жүріп, қоғамның ішкі тұрақтылығын қамтамасыз етті.